جستجو در وب‌سایت:


پیوندها:



 چاپ یازدهم کتاب
 "تاریخ سینمای ایران
"
 با ویراست جدید
 و افزوده‌های تازه منتشر شد

 در کتابفروشی‌های
 تهران و شهرستان

 ناشر: نشر نظر

 



 صد و پنج سال اعلان
 و پوستر فيلم در ايران



صد سال اعلان و پوستر فیلم
در ایران

و
بازتاب هایش

 


گفت‌وگو با رخشان بنی‌اعتماد
درباره‌ی «قصه‌ها» و...:

نمایش هیچ فیلمی خطر ندارد


 
گفت‌و‌گو با بهرام توکلی کارگردان
«من دیگو مارادونا هست»:
فضای نقدمان مانند فضای
فیلم‌سازی‌مان شوخی‌ست

گفت‌و‌گو با پیمان قاسم‌خانی،
فیلم‌نامه‌نویس سینمای کمدی:
الماس و کرباس

گفت‌و‌گو با اصغر فرهادی
رو خط «گذشته»:

سينما برايم پلكان نيست

گزارش شصتمین دوره‌ی
جشنواره‌ی جهانی سن سباستین:
شصت‌سال كه چيزی نيست...

متن كامل گفت‌و‌گو
با ماهنامه‌ی «مهرنامه»،

به مناسبت سی‌سالگی ماهنامه فیلم
:
ريشه‌ها

گفت‌و‌گوی ابراهيم حقيقی
با آيدين آغداشلو
درباره‌ی كتاب «صد سال اعلان
و پوستر فيلم در ايران»

گفت‌و‌گو با اصغر فرهادی
نويسنده
و كارگردان
«جدایی نادر از سيمين»
حقيقت تلخ، مصلحت شيرین
و رستگاری دريغ شده
قسمت اول | قسمت دوم  
قسمت سوم

بررسی كتاب «پشت دیوار رؤیا»
بيداری رؤياها

كيومرث پوراحمد:
عبور از ديوار رؤياها،
همراه جادوگر قصه‌ها


تكنولوژی ديجيتال
و رفقای ساختار شكن‌اش
سينماي مستند ايران: پيش‌درآمد

اسناد بی‌بديل
سينمای مستند ايران:
قسمت اول (۱۲۷۹ - ۱۳۲۰)


خانه سیاه است
سینمای مستند ایران:
قسمت دوم (۱۳۵۷ - ۱۳۲۰)


آيدين آغداشلو: پل‌ساز دوران ما

سایت ماهنامه فیلم، ملاحظات
و دغدغه‌های دنيای مجازی


گزارش پنجاه‌و‌ششمين دوره‌ي
جشنواره‌ي سن سباستين
(اسپانيا، ۲۰۰۸)
... به‌خاطر گدار عزيز

گفت‌و‌گو با آيدين آغداشلو
درباره‌ی مفهوم و مصداق‌های
سينمای ملی

جای خالی خاطره‌ی بلافاصله

گفت‌و‌گو با مانی حقيقی
به‌مناسبت نمايش «كنعان»

پرسه در كوچه‌های كنعان

گفت‌و‌گو با محمدعلی طالبی
از «شهر موش‌ها» تا «دیوار»

شور و حال گمشده

سين مجله‌ی فيلم،
سينمايی است، نه سياسی


گفت‌و‌گو با رضا میرکریمی
به‌مناسبت نمایش «به‌همین سادگی
»
خيلی ساده، خيلی دشوار

گفت‌و‌گو با بهرام توکلی
به‌مناسبت
 نمایش پا برهنه در بهشت
پا برهنه در برزخ
 

گمشدگان

گزارش چهل‌ودومین دوره‌ی
جشنواره‌ی کارلووی واری
(جمهوري چك، ۲۰۰۷)

پرسه در قصه‌ها

پرویز فنی‌زاده،
آقای حكمتی و رگبار

نمايشی از اراده‌ی سيزيف

گزارش چهل‌وهفتمین دوره‌ی
جشنواره‌ی تسالونیكی
(یونان) - ۲۰۰۶
پشت ديوار رؤيا

گفت‌وگو با رخشان بنی‌اعتماد
به انگیزه‌ی نمایش خون بازی

مرثيه برای يك رؤيا

خون‌بازی: شهر گم‌شده

گفت‌وگو با رسول ملاقلی‌پور
به‌مناسبت نمایش «میم مثل مادر»

ميم مثل ملاقلی‌پور

گفت‌وگو با ابراهیم حاتمی‌کیا
به‌مناسبت نمایش «به‌نام پدر»

به‌نام آينده

برای ثبت در تاریخ سینمای ایران

یاد و دیدار

گفت‌و گو با جعفر پناهی
گزارش به تاريخ

گفت‌وگو با مرتضی ممیز
خوب شيرين

گزارش/ سفرنامه‌ی
پنجاه‌ و دومین دوره‌ی
جشنواره‌ی سن‌سباستین


گفت‌وگو با بهمن قبادی
 قسمت اول
/ قسمت دوم
 قسمت آخر

گفت‌وگو با عزیزالله حمیدنژاد
 قسمت اول
قسمت دوم
 قسمت سوم

گفت‌و گو با حسین علیزاده
 قسمت اول
قسمت دوم
 قسمت سوم

گفت‌وگو با گلاب آدینه
«مهمان مامان» را رايگان
بازی كردم


نقطه‌چین، مهران مدیری،
 طنز، تبلیغات و غیره


کدام سینمای کودکان و نوجوانان

جیم جارموش‌ وام‌دار شهید ثالث!

تاریخچه‌ی پیدایش
 کاریکاتور روزنامه‌ای


سینماهای تهران، چهل سال پیش

فیلم‌ شناسی کامل
 سهراب شهید ثالث


ارامنه و سینمای ایران

بی‌حضور صراحی و جام

گفت‌وگو با حمید نعمت‌الله:
مگر روزنه‌ی امیدی هست؟

«شاغلام» نجیب روزگار ما

اولین مجله سینمایی افغانستان

نگاهی به چند فیلم مطرح جهان

گزارش سی‌وهشتمین دوره‌ی
 جشنواره کارلووی واری


نگاهی به فیلم پنج عصر

چیزهایی از «واقعیت» و «رویا»
برای بیست سالگی ماهنامه‌ی فیلم


بایگانی:
تير ۱۳۹۵
خرداد ۱۳۹۵
شهريور ۱۳۹۴

۰۱ تير ۱۳۹۵

شماره‌ی 510 ماهنامه فيلم، تیر 1395

جلد: ساره بیات و محمدرضا فروتن در «عادت نمی كنیم» (ابراهیم ابراهیمیان) /  عكس از فتاح ذی نوری

 

 

 

 

فهرست مطالب 

سینمای ایران
فلاش
بک: پیام‌هایی از خوانندگان و پاسخ به برخی از آن‌ها
خشت و آینه: زردپردازان نقاب‌دار/ بهامین با عشق رفت.../ روزی که از تو جدا شم/ خیال خوش/ شریک دزد و رفیق قافله/ نترس از آن‌که بگویند ترانه‌ای بیهوده می‌خواند
رویدادها: فیلم‌های تازه: هجوم (شهرام مکری)، دوران سرطانی (حسین شهابی)، زرد (مصطفی تقی‌زاده)/ مروری بر خبرهای خرداد: شبیه بهار/ ایام به کام شبکه‌ی خانگی/ سریال جدید شبکه‌ی خانگی: معما، اکشن، روان‌شناسی!/ گفت‌‌وگو با محسن علی‌اکبری درباره‌ی ورود دیرهنگام استرداد به شبکه‌ی خانگی/ یک شبکه و هزار سودا/ هزار زخمه بر پرده: به بهانه‌ی انتشار مجموعه‌ای درباره‌ی موسیقی‌دانان ایرانی در شبکه‌ی خانگی
ایستگاه تیر: حسن حسن‌دوست/ بهرام رادان/ مهران رجبی/ علیرضا زرین‌دست/ عباس غزالی/ بابک کریمی
پرسهزنی: چرا گمان می‌‌کنیم ما تنها مردم مهربان جهانیم؟
احوالپرسی: شهاب‌الدین عادل، فریار جواهریان، بهناز جعفری
در تلویزیون: فرار از دره با دنده‌عقب/ نگاهی به مسابقه‌ی جادوی صدا/ گفت‌وگو با رسول صدرعاملی درباره‌ی فیلم‌دیدن‌ها و فیلم‌های مورد علاقه‌اش
نقد فیلم: نقدی بر یک دزدی عاشقانه (امیرشهاب رضویان)/ گفت‌وگو با امیرشهاب رضویان درباره‌ی یک دزدی عاشقانه/ نگاهی به موضوع واقعیت در فیلم‌های کفشهایم کو؟، خشم و هیاهو، تابو، اژدها وارد میشود/ نقدی بر پات (امیر توده‌روستا)/ نقدی بر مرگ ماهی (روح‌الله حجازی)/ نقدی بر عادت نمیکنیم (ابراهیم ابراهیمیان)/ سه نقد بر ایستاده در غبار (محمدحسین مهدویان)/ گفت‌وگو با محمدحسین مهدویان درباره‌ی ایستاده در غبار/ نقدی بر رسوایی2 (مسعود ده‌نمکی)/ نگاهی دیگر به ابد و یک روز/ دو نگاه دیگر به اژدها وارد میشود/ نقش منتقدان
گزارش اکران: رمضان مانند عید...
بیست سال پیش در همین ماه: نگاهی به شماره‌ی 189 «ماهنامه‌ی فیلم» در تیر 7
چهارراه حوادث: رنگ زردم را ببین، برگ خزان را یاد کن

سینمای جهان
متوسل شدن رقیبان انتخاباتی به سینما در فرصت‌های آخر/ آیا فیلم‌های «باند» در مسیر تازه‌ای خواهند افتاد؟/ هجوم دزدان دریایی کاراییب برای پنجمین بار/ اقتباس سینمایی از یکی از بزرگ‌ترین مانگاهای ژاپنی/ ونگ کار-وای هم سریال می‌سازد/ نوزده سال بعد روی پرده‌ی تئاتر: دردسرهای جناب هری پاتر و آقازاده‌شان!/ ریدلی اسکات و تلفیق بیگانه و پرومته/ پس از مردان ایکس شاید زنان ایکس!/ برترین فیلم‌های اول بیست سال اخیر/ چرخه‌ی توقف‌ناپذیر تندوتیز و تبدیلشوندگان
روی پرده:
معرفی فیلم‌های تازه‌ی سینمای جهان: احضار2 (جمیز ون)/ آدمهای نازنین (شین بلک)/ حملهها (آنا رُز هولمر)/ شیون (ناهونگ جین)/ شوالیه (آتینا راشل تسانگاری)
فیلمهای روز: نقدی بر کلاورفیلد لین شماره‌ی 10 (دن ترچتنبرگ)/ نقدی بر من و ارل و دختر رو به مرگ (آلفونسو گومز-ریهون)/ نقدی بر غرور و تعصب زامبیها (بِر استیرز)/ نگاهی به سه‌گانه‌ی هارتلی به مناسبت نمایش ند رایفل (هال هارتلی)/ نقدی بر ساحره (رابرت ایگرز)/ سه نگاه به یک فیلم: داستان باورنکردنی توماسین نازنین و مادر سنگدلش
نمای متوسط: ایمی (عاصف کاپادیا)/ پله: تولد یک حماسه (جف زیمبالیست، مایکل زیمبالیست)/ دوبارهکاری (استیون بریل)
گزارش شصتونهمین جشنواره‌ی بینالمللی فیلم کن: برای آخرین بار.../ لحظه‌های به‌یادماندنی کن 2016/ گفت‌وگو با کتایون شهابی درباره‌ی حضور و موفقیت سینمای ایران در جشنواره‌ی کن/ تولدی دیگر/ آن‌چه فرهادی برای کشورش آورد/ جنس خوب روی دست هیچ فروشنده‌ای نمی‌ماند/ سوشی همیشه ماهی نیست/ فروشنده از نگاه نشریه‌های فرانسوی‌زبان
*
همکاران این شماره: عباس بهارلو، كیومرث پوراحمد، فرزاد پورخوش‌بخت، امیر پوریا، مسعود ثابتی، محسن جعفری‌راد، محمد حقیقت، مهرزاد دانش، پوریا ذوالفقاری، سیف‌الله صمدیان، احمد طالبی‌نژاد، جواد طوسی، نیما عباس‌پور، علی عباسی، عسل عباسیان، بهزاد عشقی، نیروان غنی‌پور، مازیار فکری‌ارشاد، سمیه قاضی‌زاده، سعید قاضی‌نژاد، دامون قنبرزاده، جمشید گرگانی، غزل گلمکانی، محمدسعید محصصی، حمیدرضا مدقق، سوفیا مسافر، احسان ناظم‌بكایی، سمانه نیك‌اختر

 

 چشم‌انداز ۵۱۰

 مرور خبرهای خرداد: شبیه بهار
پوریا ذوالفقاری
: خرداد سینمای ایران ابتدا خرداد خوبی بود. روز دومش اصغر فرهادی و شهاب حسینی با دریافت جایزه‌ی بهترین فیلم‌‌نامه و بهترین بازیگر مرد جشنواره‌ی کن سینمادوستان و سینماگران ایرانی سراسر دنیا را خوش‌‌حال کردند از آن روز تا اواخر خرداد خبرهای متعددی از استقبال مردم از سازندگان فروشنده در فرودگاه، نشست خبری عوامل فروشنده و تجلیل کانون فیلم‌‌نامه‌‌نویسان خانه‌ی سینما از فرهادی به تیتر نخست نشریات و خبرگزاری‌‌ها بدل شود. اما دقیقاً مثل فیلم‌‌های خود فرهادی که...

به بهانه‌ی انتشار مجموعهای درباره‌ی موسیقی‌‌دانان ایرانی در شبکه‌ی خانگی:
هزار زخمه بر پرده
سمیه قاضی
زاده: ... تعداد مستندهای موسیقایی در شبکه‌ی خانگی کم بوده اما بی‌شک گپ اولین نمونه‌ی آن نیست. چند سال پیش هم اتفاقاً مجموعه‌ی دی‌‌وی‌‌دی با محوریت خوانندگان پاپ ایرانی منتشر شد که با فروش نسبتاً خوبی مواجه بود و در آن چهره‌هایی چون رضا صادقی، علی لهراسبی، احسان خواجه‌امیری و... حضور داشتند. به بهانه‌ی انتشار این مجموعه مروری کرده‌ایم به مستندهای موسیقایی که بر اساس چهره‌های موسیقی ایران ساخته شده‌اند و البته با اطمینان می‌شود گفت كه...

پرسه‌زنی: پرسه در فضای مَجازی: وعده و وعیدهای مشعشع
امیر پوریا:
در امتداد مسیر نه‌‌چندان دل‌‌پسند گشت‌‌وگذارمان در فضای مَجازی، این بار به بیماری عمده‌‌ای در گروه‌‌ها و به‌ویژه کانال‌‌های تلگرامی اشاره می‌‌کنیم که البته پیش‌‌تر می‌‌توانست در وایبر یا واتس‌‌آپ جلوه‌‌های مشابهی داشته باشد و بعدتر ممکن است در هر اپلیکیشن ارتباطی دیگر، سر برآوَرَد. چون به طور بدیهی، مشکل نه از خود این ابزار، بلکه از نوع به‌کارگیری عجیب و بیمارگونه‌‌ای است که توصیف خواهیم کرد. در همین بخش «پرسه‌زنی» شماره‌های پیشین، به این‌که تقاضا و حتی تمنای مخاطب و فالوئر و اعضای هر صفحه، تا چه اندازه مضحک و...

احوالپرسی - بهناز جعفری: زیستن با اماس
عسل عباسیان
: چند روز پیش خبر ابتلای بازیگری دیگر به ام‌اس، علاقه‌مندان سینما را ناراحت و نگران كرد. بهناز جعفری، بازیگر سینما و تئاتر ایران، كه چند سالی‌ست به ام‌اس مبتلا شده، مدت‌ها درباره‌ی بیماری‌اش سكوت كرده و به‌تازگی با انتشار پستی در اینستاگرامش، ابتلایش به این بیماری را اعلام كرد. احوالش را كه می‌پرسم، با همان سرزندگی همیشگی پاسخش این است: «مشغول خواندن فیلم‌نامه‌ی یك سریال و چند متن نمایشی هستم تا ببینم انتخابم برای همكاری كدام خواهد بود. باید زمانم را مدیریت و وقتم را بین چند كار تقسیم كنم و..

در تلویزیون: فرار از دره با دندهعقب
احسان ناظم‌بکایی:
التهاب‌های مدیریتی در بزرگ‌‌ترین نهاد رسانه‌‌ای کشور وارد بیستمین ماه خود شد. صداوسیما که در کم‌‌تر از دو سال، سه رییس بر مسند ریاست خود دیده (ضرغامی تا آبان 93، سرافراز از آبان 93 تا اردیبهشت 95 و علی‌‌عسکری از اردیبهشت 95 به بعد) حالا دوران تازه‌‌ای را آغاز کرده است. دوران بازگشت مدیران قدیمی به این نهاد که در رأس آن‌‌ها مرتضی میرباقری پس از شش سال به معاونت سیما بازگشت. او در اولین گام...

نگاهی به مسابقه‌ی «جادوی صدا»: سرگردانی جادویی
نیروان غنی
پور: ...جادوی صدا دستاورد شاخصی داشت و با ظرافت نشان داد که صِرفاً با داشتن صدای خاص و تحسین‌برانگیز در میان جمع محدود دوستان و خانواده، نمی‌توان دوبلور شد. در فرآیند دوبله برای یک نقش چند حس هم‌زمان درگیر می‌شوند. دوبلور باید چشمش به متن (دیالوگ) مقابل و نگاهش به چهره و نوع بازی بازیگر باشد و از سوی دیگر از طریق گوشی به لحن و نوع دیالوگ‌گویی بازیگر در نسخه‌ی صدای اصلی نیز توجه کند و بعد از همه‌ی این‌ها صدا و نوع گفتارش را مطابق متن و بازی، شخصیت‌پردازی صدایی کند. بنابراین...

گفتوگو با رسول صدرعاملی  درباره‌ی فیلمدیدنها و فیلمهای مورد علاقهاش:
وقتی داشتم  بزرگ می
شدم...
هوشنگ گلمكانی
: این سومین گفت‌وگو از سری گفت‌وگوها با سینماگران ایرانی درباره‌ی فیلم‌دیدن‌ها و فیلم‌های مورد علاقه‌شان در طول دوره‌های مختلف در زندگی آن‌ها و تأثیری‌ست كه این فیلم‌ها بر زندگی و افكار و آثار آن‌ها گذاشته است. رسول صدرعاملی یك مورد خاص در این زمینه است كه نحوه‌ی آشنایی و ارتباطش با سینما تفاوت‌هایی با بقیه دارد، زیرا پدرش روحانی بوده و سینما و تلویزیون، در خانه‌شان ممنوع. از این رو، آشنایی و ارتباطش با سینما، به شكل طبیعی در كودكی و نوجوانی اتفاق نیفتاد و ارتباطش با سینما در جوانی پس از استقلال از خانواده رخ داد. او كه كارنامه‌ی حرفه‌ای‌اش را با روزنامه‌نگاری آغاز كرد، سودای سینماگر شدن هم نداشت و در واقع اتفاقی و برای كمك به یك دوست وارد عرصه‌ی سینما شد. پس از آن...

سینمای جهان -  متوسل شدن رقیبان انتخاباتی به سینما در فرصتهای آخر
شهزاد رحمتی
: با نزدیك شدن انتخابات ریاست‌جمهوری آمریكا به حساس‌ترین روزها، نامزدها از آخرین تیرهای تركش‌شان برای تحكیم موقعیت خود استفاده كردند. یكی از برگ‌های برنده‌ی همیشگی سیاست‌مداران، دادن انواع وعده‌های شیرین و وسوسه‌انگیز به قشرهای مختلف بوده است. این تمهید فرصت‌طلبانه با گذشت زمان به طور مداوم شكل و قالب فریب‌كارانه‌تری پیدا كرده است. اگر چند دهه پیش سر باز زدن سیاست‌مداران از عمل كردن به وعده‌ها...

فیلم‌های روز - كلاورفیلد لین شماره‌ی 10 (دَن ترَچتنبرگ): ترس، اعتراف، انگیزه
مهرزاد دانش:
یکی از مهم‌ترین امتیازهای کلاورفیلد لین شماره 10 همین گذر و گریز از یكی از ژانرهای آشنا به دیگری، بدون مخدوش ساختن ریتم و لحن و فضا است؛ و جالب این‌جاست که اغلب هم بعد از وقوع یک حادثه‌ی بیرونی، سمت و سوی ژانر تغییر می‌کند: سانحه‌ی رانندگی، زلزله، هجوم زن غریبه به در پناهگاه و... این شیوه، امكان حدس‌ و پیش‌بینی را از مخاطب سلب می‌کند و هر چند سکانس یک بار، غافل‌گیری‌های تکان‌دهنده‌ای را برایش رقم می‌زند؛ غافل‌گیری‌هایی که در عین دلهره‌آمیز بودن، گاه طنزی غریب هم همراهی‌شان می‌کند؛ مانند زمانی که...

من و ارل و دختر رو به مرگ (آلفونسو گومز-ریهون): فاصلهگذاریِ عشق و دوست داشتن
فرزاد پورخوش
بخت: من و اِرل و دختر رو به مرگ ترکیب جذابی‌ست از منطق داستانیِ سینمای آمریکا با فرم داستان‌گوییِ سینمای اروپا. به این معنا که آلفونسو گومز ریهون تا ‌جایی که به خودِ داستان، چگونگیِ مواجهه‌ی شخصیت‌ها با وقایع و فرهنگ رفتاریِ آدم‌ها مربوط می‌شود نمونه‌های آشنای سینمای آمریکا را نمایش می‌دهد؛ اما فیلم او در شیوه‌ی روایت و منطق بصری، قرابت چندانی با سینمای آمریکا ندارد. البته...

ایمی (عاصف كاپادیا): ٢٧سالگی
نیما عباس
پور: ایمی بار دیگر ثابت می‌کند که هیچ قالب دیگری در سینما به اندازه‌ی مستند، قدرت تأثیرگذاری بر بیننده را ندارد و نمی‌تواند جدا از آگاهی‌ای که می‌دهد او را به تعمل و واکنش وادارد. کاپادیا در این فیلم از همان شیوه‌ای استفاده می‌کند که در مستند سنا درباره‌ی زندگی آیرتون سنا، قهرمان سابق و مشهور مسابقه‌های فرمول یک، به کار برده بود: یعنی...

پله: تولد یك حماسه (جف زیمبالیست): گنجینه‌ی  ملی
هوشنگ گلمكانی:
فارغ از این‌كه چه نكته‌ها و بخش‌هایی در این فیلم واقعیت دارد و كدام‌ها حاصل تخیل سازندگان فیلم هستند، این داستان دراماتیك، پرداخت و روندی نازل و معمولی دارد كه از نمونه‌های آشنای فیلم‌های ورزشی و قهرمانی سینمای آمریكا وام گرفته شده بدون این‌كه ظرافتی در بازتولید آن به كار رفته باشد...

غرور و تعصب و زامبی
ها (بر استیرز): هیولاهای خوشلباس
شاهین شجری
کهن: غرور و تعصب و زامبیها نیز در واقع یکی از متعلقات این الگوست و از نمونه‌های متأخر Mash-up محسوب می‌شود؛ قصه‌ای که با اضافه کردن عناصری تازه (معمولاً یکی از مؤلفه‌های ژانر وحشت) به یک داستان آشنای قدیمی، روایتی تازه از آن ارائه می‌دهد، با لحن و فضا و ژانری جدید و گاه با افزودن شخصیت‌ها یا موقعیت‌هایی یک‌سره متفاوت. گراهام اسمیت رمان مشهور غرور و تعصب جین آستین را با مؤلفه‌های ادبی ژانر وحشت درهم آمیخته و...

نگاهی به سه‌‌گانه‌ی هال هارتلی به مناسبت نمایش «ند رایفل»: ارواح شهر شیشه‌‌ای
پوریا ذوالفقاری
: داستان‌‌های هارتلی روی کاغذ مناسب تبدیل شدن به فیلم‌‌های ژانری هستند. هنری فول (1997) انگار وام‌‌دار سینمای وسترن است؛ ورود غریبه‌‌ای به شهر و اثرگذاری و بعد، رفتنش. فی گریم (2006) که اصلاً درام جاسوسی هارتلی‌‌واری است که بیش از بسیاری از فیلم‌‌های جریان اصلی از تعقیب و گریز و زدوخورد و غافل‌گیری سرشار است. و ند رایفل – بخش سوم و آخر سه‌گانه‌ای كه با هنری فول شروع شد و با فی گریم ادامه یافت - مبتنی بر مضمون انتقام یادآور ده‌‌ها فیلم خوب و بدی است که دیده‌‌ایم و به یاد می‌‌آوریم...

ساحره (رابرت ایگِرز): جزر و مد
مسعود ثابتی:
ساخته‌ی مشوش‌‌کننده و آزارنده‌ی رابرت ایگرز، فراتر از نمایش دلبستگی سازنده‌‌اش به مؤلفه‌‌ها و کهن‌‌الگوهای سینمای وحشت و به‌کارگیری خلاقانه‌ی آن سرمشق‌‌ها در مسیر دستیابی به یک زبان سینمایی «استاندارد» و آشنا، تجلی‌‌گاه تغییر شکل و استحاله‌ی هم‌زمان آن دستمایه‌ها و خلق جهانی است که در آن موتیف‌‌ها و قراردادهای بصری و تماتیک ژانر در یک هم‌‌آمیزی و تلفیق شگرف و دشوار، اثر را به حیطه‌‌هایی کم‌تر پیموده‌شده و مرزهایی دور از دسترس رهنمون می‌‌شوند...

سه نگاه به یك فیلم: داستان باوركردنی توماسین نازنین و مادر سنگدلش
شهزاد رحمتی:
فیلم‌سازان گونه‌ی‌ وحشت را می‌توان از جنبه‌های مختلف‌ تقسیم‌بندی كرد؛‌ از جمله به لحاظ چگونگی پرداخت صحنه‌های ترسناك و شیوه‌ی ارائه‌ی عوامل و عناصر وحشت به مخاطب. بعضی فیلم‌سازان علاقه‌ی عجیب و مشكوكی به از جا پراندن تماشاگران‌شان دارند (ظاهراً‌ خیلی‌ها این عادت را از هیچكاك به ارث برده‌اند!) و بیش از هر چیز در كارشان متكی بر ایجاد شوك‌های ناگهانی با استفاده از تكنیك‌ها و شگردهای (البته حالا دیگر اغلب لورفته!) فرمی و روایی هستند. گروه دوم...

گزارش شصتونهمین جشنواره‌ی بینالمللی فیلم کن: برای آخرین بار...
محمد حقیقت:
از سینمای ایران بر مبنای شنیده‌هایی از مسئولان همه‌ی بخش‌ها بیش از پنجاه فیلم ارائه شده بود و تعدادی نیز از سوی ایرانیان خارج از کشور، که تعدادی از آن‌ها را هم دیدم. در جلسه‌ی کنفرانس مطبوعاتی تنها اسم فیلم بلند وارونگی (بهنام بهزادی) که در بخش «نوعی نگاه» پذیرفته شده بود اعلام شد. نبودن نام فروشنده (اصغر فرهادی) در این فهرست سؤال‌برانگیز شد. با این‌که به‌طور قطع تمام فیلم‌های ایرانی ارائه‌شده، بدون استثنا قبلاً توسط کمیته‌ی انتخاب دیده شده بود و حتی نام فیلم محمد رسول‌اف در صدر آن‌ها برای راه‌یابی به مسابقه در محافل حرفه‌ای در پاریس پیچیده بود. اما...

لحظههایی بهیادماندنی از کن 2016
سوفیا مسافر
: «جنون احساسات را به عقلانیتِ بی‌تفاوتی ترجیح می‌دهم.» این جمله را اگزویه دولان به نقل از آناتول فرانس در مراسم اختتامیه گفت؛ هرچند که فیلم تازه‌اش تا آخر دنیا بیش‌تر جنونی از نوع هیستریک را به نمایش می‌گذاشت تا احساسات رمانتیک و پرشور از نوعی که در این نقل قول مدنظر است. از مجموعه‌ی آن‌چه در کن امسال دیدم، چند لحظه که به خاطر در دست گرفتن نبض احساسات تماشاگر فراموش‌نشدنی‌اند انتخاب کرده‌ام، با یادداشت کوتاهی درباره‌ی هر کدام.

حضور و موفقیت سینمای ایران در شصتونهمین جشنواره‌ی كن
گفتوگو با کتایون شهابی  یکی از داوران جشنواره‌ی کن:
این جایزهها را به حساب خودم نمی
گذارم
عباس یاری: آیا تلاش كرده بودید كه فیلمی از ایران جایزه بگیرد؟
شهابی
: مطلقاً سعی نکردم ایرانی‌بودنم روی انتخاب‌هایم تأثیر بگذارد. در این جمع زمان انتخاب بهترین‌ها هر کسی عقیده‌ی خودش را داشت، نه تحت تأثیر كسی بود، نه از جایی سفارش قبول می‌كرد. هر کدام از این نُه نفر آزادانه عقیده‌ی خودشان را بیان می‌کردند. هیچ وقت هم فکر نکردم چون من ایرانی هستم باید اعمال نفوذ‌هایی كنم تا فروشنده جایزه بگیرد. اصلاً هم نمی‌خواهم این طور دیده شود، چون به نظرم مهم‌ترین قضیه در داوری این بود که کارم را به‌خوبی و كاملاً بی‌طرفانه انجام بدهم. این مسأله برای سینمای ایران بسیار مهم و مفید است چون باعث می‌شود مدیران جشنواره‌ این تجربه را دوباره تکرار و به ایرانی‌ها به عنوان داور اعتماد کنند...

تولدی دیگر
بهزاد عشقی
: شهاب حسینی در جدایی نادر از سیمین یک گام بلند دیگر از خود فراتر رفت و عهده‌دار نقش مردی شد که از نظر طبقاتی و فرهنگی شباهتی به خود واقعی‌اش نداشت، اما بدون آن‌که به اغراق و جلوه‌نمایی نمایشی درغلتد، چنان نقش را به قواره‌ی خود درآورد که دیگر هیچ تفاوتی بین نقش و نقش‌آفرین دیده نمی‌شد. انگار این شهاب نبود که حجت را بازی می‌کرد، این حجت بود که در کالبد شهاب به زندگی خود ادامه می‌داد. اکنون شهاب حسینی به اوج کارنامه‌ی حرفه‌ای خود رسیده بود. اما...

آنچه فرهادی برای کشورش آورد
علی عباسی
: درست پس از شب پایانی جشنواره‌ی کن که فیلمی از چهره‌ی فرهمند سینمای ایران اصغر فرهادی موفق به دریافت دو جایزه‌ی اصلی شد، آشنایان به من تبریک گفتند. ابتدا آن را به حساب پیشینه‌ی حرفه‌ای و آشنایی مختصر و علاقه‌ام به فرهادی گذاشتم ولی تکرار آن از طرف دوستان فرانسوی روشن کرد که شادباش‌ها فقط به ایرانی بودن من برمی‌گردد. به عبارتی توفیق فرهادی یعنی موفقیت ایران و این‌که هر ایرانی در آن سهیم شده است...

جنس خوب، روی دست هیچ فروشندهای نمیماند
سیف
الله صمدیان: فرهادی، علاوه بر این‌که این قانون نانوشته را خوب بلد است، بسیار خوب هم یاد گرفته که مواد کاملاً ایرانی را با مذاق انسان‌های بیش‌تری در این کره‌ی خاکی سازگار و حتی گوارا کند. و من به جای کالبدشکافی قصه و نحوه‌ی اجرای فیلم، می‌خواهم به مهم‌ترین‌ حسی که در دل و جانم نشسته اشاره کنم: و آن این‌که فرهادی با این موقعیت فکری و تکنیکی دیگر نیازی به آن‌سوی آب‌ها ندارد و...

سوشی همیشه ماهی نیست
حمیدرضا مدقق
: پوشش خبری نادرست دو جایزه‌ی اخیر فرهادی و حسینی در رسانه‌ها، نشانه‌ای دست‌به‌نقد از خطری است که ژورنالیسم حرفه‏ای در مواجهه با همه‌گیر شدنِ «ژورنالیسم شهروندی» با آن روبه‌روست. بر خلاف ژورنالیسم حرفه‌ای که با هدف دست‌یابی به بیش‌ترین صحت، پیش از انتشار هر مطلبی بر ایفای نقش «دروازه‌بانی» (Gatekeeper) تأکید می‌کند، ژورنالیسم شهروندی فاقد این نقش است...

«فروشنده/ مشتری» از نگاه نشریههای فرانسویزبان: سهگانه‌ی خانوادگی فرهادی
جمشید گرگانی:
جشنواره‌ی کن در فرانسه برگزار می‌شود و بنابراین نشریه‌های فرانسوی‌زبان بیش‌تر از دیگر کشورها به این رویداد می‌پردازند. مطبوعاتی که به فروشنده به عنوان فیلمی ایرانی پرداخته‌اند، مثل همیشه و مانند دیگر رسانه‌ها همان کلیشه‌های آشنا را تکرار و نشانه‌های کشوری با حکومت اسلامی را یادآوری می‌کنند. تقریباً همگی داستان فیلم را به جامعه‌ی امروز ایران تعمیم می‌دهند که...

نقد فیلم - یك دزدی عاشقانه (امیرشهاب رضویان):
دو برداشت خیلی متفاوت از یک کمدی خیلی معمولی

شاهین شجری
کهن: برای تعریف «فیلم دلی» یا حتی «فیلم دل‌ای‌دلی» نمونه‌ای بهتر از یک دزدی عاشقانه پیدا نمی‌شود. امیرشهاب رضویان در تازه‌ترین ساخته‌اش سراغ شخصیت‌ها و فضایی رفته که گویی یک‌راست از دل رؤیاهای پیش از بیداری‌اش بیرون آمده‌اند؛ آدم‌هایی بی‌زمان و بی‌مکان که معلوم نیست به کدام طبقه‌ی اجتماعی و زمانه و تاریخی تعلق دارند و رفتارشان نماینده‌ی چه روحیه و سبک زندگی و خلق‌وخویی است...

گفتوگو با امیرشهاب رضویان درباره‌ی «یك دزدی عاشقانه»: سادگیِ مفخم
فرزاد پورخوش
بخت: ...اتفاقاً این بلاهت در فیلم خیلی خوب جا افتاده و مشخص است.
رضویان:
من به کمدی‌های بیلی وایلدر که در عین حال به موضوع، نگاه تراژیک دارد خیلی معتقدم و اسم قهوه‌خانه‌ی سیبیل را به احترام ایرما خوشگله انتخاب کردم. از فیلم‌هایش لذت می‌برم و اگر دنبال رگه‌های تقلید در فیلم‌هایم هستید باید فیلم‌های بیلی وایلدر را ببینید. البته اگر تقلیدی هم باشد کاملاً ناخودآگاه است. گاهی هر کار کنید نمی‌توانید از نگاه تراژیک خودتان به مسأله‌ی انسان رها شوید...

نگاهی به موضوع واقعیت در فیلمهای «خشم و هیاهو»، «کفشهایم کو؟»، «تابو»
و «اژدها وارد می
شود»
بهزاد عشقی:
آیا فیلم‌ساز می‌تواند واقعیت‌های جهان را چنان که واقعاً هست، درآثارش ثبت کند؟ آیا به طور کلی هنرمند واقع‌گرا می‌تواند تصویری واقعی از رخدادهای عصر خود ارائه دهد؟ در دوران نخست واقع‌گرایی، این خوش‌بینی وجود داشت که آری، می‌تواند. به عنوان نمونه پاره‌ای از مفسران می‌گفتند که: پاریس قرن نوزدهم و مناسبات سرمایه‌داری آن دوران را چنان که واقعاً بود می‌شد در رمان‌های بالزاک بازجست... آیا واقعاً نویسنده می‌تواند وجوه مشترک آدم‌ها را آن هم در موقعیت‌های نمونه‌ای به شکل همه‌جانبه و واقع‌بینانه‌ای بازشناسی کند؟

پات (امیر تودهروستا): «چخه!» یعنی  get lost
هوشنگ گلمكانی: پات
بلافاصله یادآور سگ ولگرد صادق هدایت است، بدون آن‌كه ربط چندانی به آن داشته باشد، بجز حضور سگی خانگی كه در هر دو داستان از سر اتفاق، آواره می‌شود و البته اسم سگ این فیلم را نمی‌دانیم. در داستان هدایت، سگ به سودای یار خانه و كاشانه را ترك می‌كند و در این جا به دلیل نیش چاقوی یار جفاكار و كینه‌جوی صاحبش، بی‌صاحب و آواره می‌شود. آوارگی سگ هم بهانه‌ای می‌شود برای روایت داستانی اپیزودیك...

مرگ ماهی (روحالله حجازی): همنشینی ناموزون هستی و عدم
مازیار فکری
ارشاد: مرگ ماهی شباهت‌های تماتیک اندکی با فیلم‌های پیشین روح‌الله حجازی دارد. این گونه به نظر می‌رسد که حجازی پس از پرداختن به موضوع وسوسه‌های بشری، این بار از دستمایه‌ی تازه‌تری استفاده كرده است: روابط پیچیده‌ی انسانی در خانواده‌های پرجمعیت که نوعی هویت سنتی دارند اما در ظاهر بسیار مدرن زندگی می‌کنند. روابط ازهم‌گسیخته...

عادت نمی‌کنیم (ابراهیم ابراهیمیان): گره و دندان
سعید قاضی
نژاد: ابراهیم ابراهیمیان در دومین اثر سینمایی‌اش قدم بلندتری برداشته و در تلاش است که جای پایش را در سینمای ایران محکم کند. فیلم از لحاظ دقت در جزییات و فیلم‌نامه نسبت به اثر اول او ارسال آگهی تسلیت برای روزنامه فیلم کارشده‌تری است. شخصیت‌ها هویت فردی و جهان شخصی‌تری دارند و مشخص است که فیلم‌نامه‌نویسان برای طراحی آن‌ها مدت‌ها فکر کرده‌اند. ویژگی‌های شخصی و شکل روابط شخصیت‌ها در مسیر دادن به درام و طراحی موقعیت‌های داستانی اهمیت داشته و...

ایستاده در غبار (محمدحسین مهدویان): روزهای واقعه
پوریا ذوالفقاری
: ایستاده در غبار چه می‌کند و از چه راهی می‌رود که به هدف می‌زند؟ این‌که پس از سال‌ها تلاش و آزمون و خطا در سینما و تلویزیون بالأخره تجربه‌ای موفق در تصویر كردن یکی از سرداران جنگ رقم خورده، رخداد خجسته‌ای‌ست، اما این اتفاق چه‌گونه می‌افتد؟ بحث‌های مربوط به تلاش فیلم‌ساز برای زمینی کردن قهرمان و پرده برداشتن از زوایای مختلف زندگی و روحیه‌ی او نخستین پاسخی است که به ذهن می‌رسد. ولی رمز موفقت کمی پیش‌تر است...

ایستاده بر سر مرز دو سینما
محمدسعید محصصی
: ایستاده در غبار را، هم می‌توان به عنوان یك مستند تماشایی داستانی دید و هم آن را یك فیلم سینمایی داستانی به شمار آورد. ساعاتی پیش در جلسه‌ای با یكی از مستندسازان همدل و همكار گفت‌وگویی داشتم در مورد شباهت‌های این دو سینما و او به جلسه‌ای ارجاعم داد با حضور فیلم‌ساز و شاعر برجسته محمدرضا اصلانی كه در آن اصلانی در پاسخ یكی از دوستان اهل این مباحث كه سینمای داستانی را به جاده‌ای آسفالته تشبیه كرده بود و...

مردی که ایستاد...
دامون قنبرزاده:
در این ساختار درست است که ذره‌ذره شخصیت حاج‌احمد متوسلیان نه البته با نگاهی یک‌طرفه و جانب‌دارانه (آن‌چنان که تلویزیون ما به این دسته شخصیت‌ها می‌پردازد) شکل می‌گیرد؛ شخصیتی محکم، نفوذناپذیر، باهوش و در عین حال رقیق‌القلب و مهربان که بیش از آن‌که به منافع خود فکر کند، مردم و مسیری که برای خودش مشخص کرده اهمیت دارند. صحنه‌ای در میانه‌ی فیلم هست که...

گفت
وگو با محمدحسین مهدویان: سینما هنوز خودش را به رخ میکشد
پوریا ذوالفقاری: ...از کجا احساس کردی این تصویرها درست یا دست
کم کامل نیست؟
مهدویان
: پس از دوران دانشجویی وقتی مستند ساختم دیدم آن تصویرها خیلی درست نیست. دیدم جامعه دارد سینمای جنگ ما را پس می‌زند. خب جامعه تغییر طبیعی و ارگانیک کرده. شما هم در مقام فیلم‌ساز باید تغییر کنید. گاهی تغییر کردن، رفتار طبیعی است. ایراد می‌گیرند چرا همه چیز عوض شده. خب عوض نشدن غیرطبیعی است. شما عوض نمی‌شوید و دوست دارید همان مدل قدیمی حرف بزنید و مردم تحت تأثیر قرار بگیرند. البته فکر می‌کنم نسل جدید تفاوت مهمی با نسل پیش دارد. ما جنگ را تجربه نکرده‌ایم. پس می‌توانیم

رسوایی2 (مسعود دهنمکی): صورتکهای سخنگو
محسن جعفری
راد: در سال‌های اخیر به اندازه‌ی کافی درباره‌ی فیلم‌های مسعود ده‌نمکی و نگاه ابزاری که به سینما دارد و از آن برای بیانیه‌های سیاسی و اخلاقی استفاده می‌کند بحث شده، اما کم‌تر فرصت پیش آمده که بتوان به کاری از او به عنوان فیلمی مستقل از دیگر فیلم‌هایش نگاه کرد و به جزییاتش پرداخت. این نوشته بنا دارد بدون پیش‌زمینه‌ها و پیش‌فرض‌ها از فیلم‌های قبلی ده‌نمکی و بدون توجه به روندی که تا حالا طی کرده، به رسوایی2 به عنوان یک فیلم مستقل و مجزا نگاه کند...

نگاهی دیگر به «ابد و یك روز»: پیوندهای گسسته، پارههای ناپیوسته
مسعود ثابتی:
آن‌چه معمولاً در تحلیل و ارزیابی نمونه‌‌ای چون ابد و یک روز و دیگر نمونه‌های طیف پرشمار و مسلط منسوب به جریان «رئالیسم اجتماعی»، به‌ناگزیر، مغفول واقع می‌شود، در کنار توجه به جنبه‌های واقع‌گرایانه و وجوه اجتماعی، میزان قرابت و نزدیکی این جنبه‌ها با مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی، و به یک معنا آن مؤلفه‌های هنری و فرمالی است که به آن خامی و واقع‌گرایی مشهود مورد بحث، ظرافت و معنا می‌بخشد. نمونه‌های متعالی و...

دو نگاه دیگر به «اژدها وارد میشود»: های گوبلز!
جواد طوسی:
...در واقع، مانی حقیقی در این آش هفت‌جوشی كه پخته به شیوه‌ای عمل كرده كه شیفتگان ناشی و تازه‌كار سبك تأویل و نشانه‌شناسی به فراخور بضاعت و دانسته‌های تئوریكی كه در ذهن‌شان نشست نكرده، همه‌گونه برداشت و تحلیل سوررئال و پست‌مدرن و... از فیلمش داشته باشند و این تفسیرپذیرهای جورواجور جواب هم بدهد! در جایی از فیلم، از یكی از شخصیت‌های فیلم (بهنام شكوهی/ همایون غنی‌زاده)، به عنوان استاد چاخان نام برده می‌شود. اما در حقیقت، خود مانی حقیقی سردسته‌ی چاخان‌گوهاست. او...

چهگونه یاد بگیریم از «اژدها...» لذت ببریم
نیما عباس
پور: اژدها وارد میشود معرکه است. شاید این توصیف به نظر بسیار کلی، احساسی و حاصل ذوق‌زدگی بیاید، اما این طور نیست! فیلم هیجان‌انگیزی است. عالی و بی‌نقص نیست ولی بازیگوش است و بدجوری به بیننده‌ای که وجه صنعتی و سرگرمی سینما را دوست دارد می‌چسبد، چون تفریح و سینمای محض است. تازه برای سینمادوستان و نویسندگان سخت‌گیر هم آن قدر نشانه و حقه و زیرکی دارد که...

نقش منتقدان
كیومرث پوراحمد
: در صفحه‌ی «فلاش‌بک» شماره‌ی قبل دو نفر درباره‌ی مصاحبه‌ی هوشنگ گلمکانی با من نوشته بودند. خانم مهناز نعمتی از مشهد تواضع و فروتنی مرا ستوده بود و (احتمالاً) آقایی به اسم مولوی صراحت و جسارت طرفین مصاحبه را، که باعث دلگرمی است. باعث دلگرمی من که هست؛ همین که خوانندگان نکته‌بین‌اند و این جزییات را درک می‌کنند و تفاوت روراست بودن و نبودن را متوجه می‌شوند. مطمئن هستم که...

چهارراه حوادث: رنگ زردم را ببین، برگ خزان را یاد کن
هوشنگ گلمکانی
: مهم‌ترین حادثه‌ی چهارراهی در دوران تدبیر و كلید، اظهار نظر آقای وزیر ارشاد در چند زمینه و به‌خصوص 50 كیلو آلبالو بود كه پس از دیداری فرمودند من نبودم، من ندیدم، من موافق نیستم و دوباره همه‌ی فیلم‌ها بازبینی شوند. در حالی كه بعید است معترضان به فیلم‌ها هم آن‌ها را دیده باشند. كلاً مخالفت و اعتراض و اظهار نارضایتی حال خوبی به آدم می‌دهد، به‌خصوص در مورد چیزهای موفق كه تاریخ هم ثابت كرده كه به زرث غاته باید مانع آن موفقیت شد تا...

2 لینک این مطلب

۲۰ خرداد ۱۳۹۵

گفت‌وگو با محمدعلی نجفی درباره‌ی سریال «سربداران»، سی‌و‌یک سال بعد از اولین نمایش‌اش

محمدعلی نجفی، دیروز

 

 

 

 

می‌شد و نمی‌شد 

«سربداران، روایت سینمایی از یك رویداد تاریخي است»، این عنوان گفت‌وگویی‌ست با محمدعلی نجفی کارگردان این مجموعه تلویزیونی که در سیزدهمین شماره‌ی ماهنامه فیلم (خرداد 1363) چاپ شد. به مناسبت انتشار پانصدمین شماره‌ی ماهنامه فیلم (آذر ۱۳۹۴)به سردبیری اصغر فرهادی و به پیشنهاد او برای بازسازی مطالب شماره‌ی چهارم تا سیزدهم مجله، یک‌بار دیگر با نجفی درباره‌ی این سریال گفت‌و‌گو کرده‌ام؛ او در این مجلس پاسخ‌هایی به بعضی از پرسش‌ها داده است که سی‌ویک‌سال پیش به خاطر شرایط روزگار، امکان مطرح کردن‌شان نبود؛ بیان‌شان تاوان داشت!  


محمدعلی نجفی، امروزمسعود مهرابی: اگر همین الان بگوییم
سربداران بلافاصله چه چیزی در ذهنتان تداعی میشود؟
قاضی شارح.
چرا؟
چون یک شخصیت تاریخی واقعی است که در طول تاریخ ادامه دارد. در گذشته بوده، در حال هست و شاید در آینده هم باشد. این شخصیت با مسائل واقعی روبه‌روست و بر اساس واقعیتی که می‌بیند تصمیم می‌گیرد. مهم‌ترین خاصیتش هم این است که دروغ نمی‌گوید. شاید به همین دلیل است که تاریخی شده و حضورش هر بار در هیأتی دیگر تکرار می‌شود.
قاضی شارح را در حال حاضر در چه شکل و شمایلی میبینید؟
این را نمی‌شود با صراحت گفت. یک نوع ایهام است که هر بار در لباس و قامت و چهره‌ای دیگر کشفش می‌کنید. یک نفر هم نیست. یک شخصیت است که باید کشف شود.
یک روح تاریخی است.
بله. در آخر کار، آقای محمد هاشمی خواست که یک اپیزود دیگر بسازم و قاضی شارح را بکشم اما به او هم گفتم که قاضی شارح کشتنی نیست.
چرا چنین تقاضایی کرد؟
در آن زمان به نظرشان می‌آمد که سربداران ول شده.
از چه نظر؟
نمی‌دانم. توضیحی ندادند اما می‌خواستند که چنین اتفاقی بیفتد.
محمد هاشمی خودرأی بود؟
نمی‌شود این طور گفت. در مشی اجتماعی و سیاسی‌اش صرفاً به تلقی خودش متکی نبود و گاهی مشورت هم می‌گرفت. می‌شود گفت لیبرال رادیکال بود؛ نه رادیکال بود و نه لیبرال. بین این‌ها بود.
پیشنهادش به شما، برآیند آرای دیگران هم بود؟
این که نظر و برداشت شخصی‌اش بود یا از جانب کسی دیگر حرف می‌زد یا نه را نمی‌دانم.
در زمانی بود که سریال تمام شده بود؟
تمام شده و نمایش داده شده بود.
برای سریالی که تمام شده، یک اپیزود دیگر چه دردی را دوا میکرد؟
واقعاً نمی‌دانم. چون واکنش تندی نشان دادم و گفتم اصلاً امکان‌پذیر نیست، و این بحث همان‌جا خاتمه پیدا کرد. البته رابطه‌ی من هم با تلویزیون قطع شد.
کمال خرازی چهقدر در شکلگیری سربداران نقش داشت؟
در شروعش نقش داشت. ایشان در جریان شکل‌گیری تئاتر سربداران در قبل از انقلاب بود. آن موقع مدیر شبکه بود و من هنوز معاونت سینمایی بودم. آقای پرتوی و آقای ژکان طرحی از سربداران به شبکه دادند، ایشان پیشنهاد کرد که این کار را من انجام دهم.
پس فقط در حد پیشنهاد بود؟
بله. به آن‌ها هم گفته بود که اگر من حاضر شوم بسازم، شبکه آمادگی تولید این طرح را دارد. آقای ژکان و پرتوی به دفتر معاونت سینمایی آمدند و آن‌جا صحبت کردیم. وقتی طرح را خواندم، گفتم این کار را پیش‌تر انجام داده‌ام و حاضرم دوباره هم انجامش دهم اما نه با این طرح. همان موقع طرح را به نویسنده‌هایی دادیم که به ذهن‌مان می‌رسید.
سریال در هنگامه‌ی جنگ ساخته شد و در همان زمان به نمایش درآمد. بازتاب و تأثیر جنگ در جبههها، از جمله فتح خرمشهر، در سریال چه بود؟
نمود مستقیم نداشت. فتح خرمشهر دوباره به ما انرژی داد. آن موقع در مسجد جامع اردستان در حال فیلم‌برداری بودیم و وقتی خبر را شنیدیم جشن گرفتیم و خوش‌حالی کردیم. نمی‌توانم توصیف کنم که چه حال و انرژی خوبی داشتیم. اما بیش‌تر از هر چیزی تجربه‌های خودم به عنوان کسی که دوره‌ی جوانی‌اش را با مسائل سیاسی و با نگاه مذهبی سپری کرده، در شکل‌گیری ساختار و لحن سریال نقش اساسی داشت. نگرانی‌هایی که برای آینده‌ی انقلاب داشتیم که چه اتفاقی خواهد افتاد و...
آن سالها نگران آینده‌ی انقلاب بودید؟
به‌شدت. قاضی شارح را به شکل تئوریک مخلوق شریعتی می‌دانستم و اسمش را هم از شریح قاضی گرفتیم. با کیهان رهگذار که خدا رحمتش کند خیلی بده‌بستان داشتیم و حرفم را خیلی خوب می‌گرفت. گفتم من نه معلم تاریخ هستم و نه مسأله‌ام تاریخ است. مسأله‌ای دارم که فکر می‌کنم در این برهه‌ی تاریخی می‌شود مطرحش کرد و آن حضور مردم در یک جریان انقلابی و ادامه‌ی آن است. از دید من انقلاب اسلامی 57 که رهبری‌اش با یک مرجع تقلید شیعه بود شباهت زیادی با این ماجرا داشت.
در مصاحبهای که آن سال با هم داشتیم، اشاره میکنید که روح انقلاب در این سریال هست و انقلاب و حوادثش در تاروپودش بازتاب داده شده. الان میتوانید بر خلاف آن گفتوگو راحتتر دربارهاش صحبت کنید.
بله. مثلاً یکی از شخصیت‌های اصلی سریال، خواجه قشیری است که به نظرم معادلی از شخصیت مهندس بازرگان است. شخصیتی ملی است که صادقانه عمل می‌کند اما جریانی به نام جریان انقلاب هم هست که در عین فراوانی وجوه مشترک و دغدغه‌های همسان، با او تقابل پیدا می‌کند. خواجه قشیری به شیخ حسن خیلی راحت می‌گوید: «بیا کنار ما، بالأخره بر اساس الگویی عمل می‌کنیم و جامعه را پیش می‌بریم.» اما شیخ حسن به چیز دیگری فکر می‌کند.
شیخ حسن هم نماد امام خمینیره است؟
حداقل برداشت حسی من از آن شخصیت چندوجهی است. نمی‌خواهم بگویم که می‌خواستم شخصیت امام را بازسازی کنم، اما به هر حال رگه‌هایی از این تأثیرپذیری در نگاه و برداشت اجتماعی‌ام تنیده شده بود. سال‌ها قبل‌تر از انقلاب با مهندس بازرگان کار مهندسی کرده بودیم. من به عنوان یک جوان دانشجو، اولین اتودهای معماری‌ام را می‌زدم که با هم در منزل مهندس سالور کار کردیم و طراحی بخش تأسیسات بر عهده‌ی مهندس بازرگان بود؛ یعنی ضمن کارهای سیاسی و اجتماعی، کار عملی هم انجام داده بودیم. با مهندس عبدالعلی بازرگان، پسر ایشان، دفتر مشترک داشتیم و از دوره‌ی دانشکده با هم بودیم.
˜در آن گفتوگو گفتید که شخصیت فاطمه در سربداران صدای مردم است و سوسن تسلیمی با آن بیان ویژه، صدای زنان انقلاب را پژواک میدهد. هنوز هم بر این باور هستید؟
بله، معتقدم فاطمه اصلاً خود مردم است.
بخشهایی از بازی خانم تسلیمی در پخش سریال حذف شد. آیا به معنای مخالفت با معادلسازی شما و روایتتان از این مشابهت تاریخی بود؟
بله. اما فقط بخشی که بی‌حجاب بود حذف شد. برای تفهیم موقعیت این شخصیت، همان ابتدای همکاری‌مان برای خانم تسلیمی مثلثی کشیدم که یک رأسش شیخ حسن جوری بود، یک رأس قاضی شارح و رأس دیگر فاطمه. اگر به میزانسن‌های میدان باشتین دقت کرده باشید، دوربین طوری حرکت می‌کند که انگار ادامه‌اش تماشاگرانی هستند که جلوی تلویزیون نشسته‌اند. با آقای خسرو خورشیدی (طراح صحنه) صحبت کردیم که میدان باشتین دوطبقه باشد، یعنی اختلاف سطح داشته باشد تا بگوییم مردم از این پله‌ها نمی‌توانند بالا بروند. تنها کسی که می‌تواند فاصله‌ها را زیر پا بگذارد، قاضی شارح است که می‌تواند راحت برود و با مردم صحبت کند و تنها کسی هم که روبه‌رویش می‌ایستد فاطمه است. یک جا در میدان و یک جا در خانه‌ی خواجه قشیری جلویش می‌ایستد.
موضوع حجاب به چه اندازه وجود داشت؟
در زمان تولید دغدغه‌ای بابت موازین حجاب نداشتیم. حتی از یکی از مجتهدان فتوا گرفته بودم که حق نداریم بازیگر را مجبور کنیم و اگر خودش مشکلی نداشته باشد، مسأله‌ای نیست. من هم سر صحنه جلوی جمع از خانم تسلیمی پرسیدم، گفتند مشکلی ندارند.
اما نشد که بر اساس آن فتوا پیش برود.
خیلی چیزها بود که آن طور پیش نرفت. مثلاً تکه‌ای داشتیم که ترکان خاتون حالت لیدی مکبث را دارد؛ شمل را می‌بیند و به او پناه می‌برد و... همه‌ی آن‌ها حذف شد.
سکانس شهر میکدهها و عشرتکدهها هم بود که قرار بود حسن جوری در گذار طولانیاش به آنجا هم برسد و غیره که حذف شد. در آرشیو چیزی از آن سکانسها وجود دارد؟
نه. آقای [بهروز] افخمی (که آن زمان رییس فیلم و سریال بود) به آقای اکبر عالمی گفت که اصلاً نگاتیوها را از بین ببرند و هیچ نشانی از صحنه‌های حذف‌شده باقی نماند. در واقع هر صحنه‌ای که خودشان بیرون گذاشته بودند، نگاتیوش را هم نابود کردند.
حتی فیلمش هم ظاهر نشد که بررسی شود؟
نه، پیش از ظهور نابودش کردند که هیچ ردی ازش باقی نماند. آقای عالمی از این برخورد مستبدانه ناراحت شد، ولی من گفتم دخالت نکنید. آقای عالمی پیشنهاد داد که نسخه‌ی کارگردان تدوین شود و بعد تلویزیون هرچه خواست را نشان دهد، اما نظر آقای افخمی مخالف بود. جلسه‌ای با افخمی و هاشمی گذاشتیم که قرار شد آقای افخمی فاین‌کات کند؛ یعنی آن‌چه به نظر خودش قابل‌نمایش بود انتخاب کند که حاصلش همین نسخه‌ای شد که نمایش داده شد. البته در نمایش‌های بعدی باز هم بخش‌هایی حذف شد. اصلاً وسط پخش، برخورد شیخ حسن و فاطمه حذف شد.
باز به خاطر حجاب یا دیالوگها؟
نوع بازی و دیالوگ. خانم تسلیمی و آقای امین تارخ خیلی ظریف و زیرپوستی بازی کرده بودند.
قبل از انقلاب سریالهای ایرانی را میدیدید؟
فقط دائیجان ناپلئون را دیده‌ام.
دلیران تنگستان یا سلطان صاحبقران را ندیدید؟
شاید چند قسمت را دیده باشم.
چرا؟
هم وقت نداشتیم، هم درگیر مسائل سیاسی بودیم؛ یا داشتیم در دفتر کار می‌کردیم، یا در جلسات بودیم.
غرضم از این پرسش این است که وقتی بعد از انقلاب سریالی مثل سربداران را میسازیم، به خاطر این بود که قبل از انقلاب هم سریالهای مفصل و خوبی داشتیم. این توانایی و میراثی است که مانده و تلویزیون بر اساس آن پیش رفته است.
نمی‌توانم نظری بدهم. فقط می‌دانم که وقتی می‌خواستم شهرک را بسازم همه مخالفت می‌کردند. می‌گفتم چون معمار هستم حداقل این را می‌دانم که می‌توانم انجامش دهم و این سازه‌ها و فضا تبدیل می‌شود به سرمایه‌ی سریال‌سازی ما. ولی ظاهراً کسی دغدغه‌ی ساختن زیربنایی برای آینده را نداشت.
قرار بود این شهرک ششهزارمتری برای تلویزیون بماند و در مناسبتهای آینده به کار بیاید ولی ظاهراً این طور نشد.
سریال‌های دیگری مثل گرگها و مریم مقدس را در آن‌جا ساختند اما تغییراتی در آن ایجاد کردند و به شکل دیگری درآمد که تا امروز هم بر جای مانده و کم‌وبیش کاربردهایی دارد.
در طراحی محتوای سربداران این رویکرد را نداشتید که مفاهیم سیاسی مد روز را هم در قالب معادلسازیهای تاریخی جا بدهید؟ مثلاً کنایههای سیاسی نداشتید که مخاطب دچار ایهام شود که با موقعیتی مربوط به هزار سال پیش روبهروست یا ماکتی از وضعیت روز؟
مطلقاً. تجربه‌های قبل از انقلابم را اجرا کردم نه بعد از انقلاب را.
که بیشتر هم رویکرد دینی داشت تا اجتماعی.
ملی مذهبی بود. اولین بار تئاتر سربداران را در حسینیه‌ی ارشاد اجرا کردم. خانم خجسته کیا تئاتری به نام حسین‌ابن منصور حلاج داشت که آن را دیدم و بسیار دوست داشتم و به نظرم استثنایی بود. همه‌ی نمایش‌هایی را می‌دیدم که در ایران اجرا می‌شد. از ایشان دعوت کردم که در حسینیه‌ی ارشاد این تئاتر را اجرا کنند ولی نتیجه‌ای حاصل نشد. می‌خواهم بگویم این مسائل را پیگیری و دنبال می‌کردم و همان تجربه‌ها بود که تبدیل به سریال سربداران شد. شخصیت‌های پیش از انقلاب برایم بیش‌تر مسأله بودند تا شخصیت‌های روز.
شما از تمام ظرفیت سینمای ایران برای ساخت این سریال استفاده کردید. هیچ خط قرمزی داشتید که بگویند مثلاً از فلان بازیگرها استفاده نکنید؟
بله. خانم مینو ابریشمی و آقای چنگیز وثوقی جزو گزینه‌های ممنوع بودند. اما من مخالفت کردم و گفتم قرار نیست پشت سر این‌ها نماز بخوانم، قرار است این‌ها برایم بازی کنند و من کسی را انتخاب ‌می‌کنم که بتواند نقش را درست بازی کند.
با چنگیز وثوقی فقط به خاطر سابقه‌ی برادرش مخالف بودند؟
بله.
مینو ابریشمی چهطور؟
نمی‌دانم. ولی مقاومت کردیم و مدتی بعد فشارها تمام شد.
وقتی سلطان صاحبقران را به یاد میآوریم، تصویر ناصر ملکمطیعی و زری خوشکام به یادمان میآید. افسانه بایگان را به نوعی معادل زری خوشکام در آن سریال به حساب میآوردید؟ قرار بود شمایل اصلی سربداران این دختر جوان و حضور متفاوتش در آن دوران باشد؟
اصلاً. اول خانم فروهر را انتخاب کردم که با پدرش به دفتر آمدند و متن را دیدند. می‌خواستم پدرشان هم نقشی را بازی کنند اما نمی‌دانم چرا زیاد مایل نبودند. کلاً چند نفر بودند که چندان مایل به این کار نبودند. مثلاً دلم می‌خواست نقش خواجه قشیری را عزت‌الله انتظامی بازی کند اما گفت تصمیم دارم فعلاً بازی نکنم. آقای نصیریان هم گفت من تو را نمی‌شناسم ولی به خاطر رفتارت به تو اعتماد می‌کنم. با هم دست دادیم و آمد بازی کرد.
چیزی که باعث میشد مردم در آن شبهای جنگ و بیبرنامگی تلویزیون مشتاق دیدن این سریال شوند، بیشتر دو شخصیت بودند؛ یکی قاضی شارح یعنی آقای نصیریان و دیگری افسانه بایگان. قبول دارید؟
وقتی از دربار صحبت می‌کنم و چنگیز وثوقی و افسانه بایگان و جمشید لایق را انتخاب می‌کنم، منظورم دو مرحله از دربار است؛ یک مرحله‌ی شکل‌یافته‌ی درباری است که می‌شود دربار ارغون شاه، که زن‌ها عروسک هستند و مردها قرار نیست فکر کنند؛ این را یا بر اساس دربار پهلوی در ذهن داشتم یا قدرتمندانی که قرار نیست اصلاً فکر کنند. سمبل آن طغای بود که وقتی نوشته‌ای را در حضورش می‌خوانند، می‌گوید این همه حرف در این تومار هست؟! خوش‌بختانه وقتی برای مرحوم فیروز بهجت‌محمدی این ویژگی‌ها را بازگو می‌کردم خیلی خوب مفاهیم را دریافت می‌کرد. نگهبان‌ها هم مثل مجسمه بودند و قرار نبود چیزی بشنوند یا واکنشی نشان دهند.
برای طراحی این فضای تاریخی و آدمهایش، الگوی مشخصی داشتید یا فقط تصورتان را از تاریخ به تصویر کشیدید؟
در دوره‌ی افسری مهندس ناظر ساختمان‌هایی در لویزان بودم. چیزهایی می‌دیدم که خیلی رویم تأثیر گذاشته بود و این تصویرسازی‌ها از همان‌ تجربه‌ها نشأت می‌گیرد. آدم‌هایی را می‌دیدم که آن قدر ذهن‌شان خالی بود که انگار در جهان دیگری زندگی می‌کردند. از نظر من معماری ماکت تاریخ است و به همین دلیل است که در همان زمان هم وقتی از تهران بیرون می‌رفتیم انگار وارد مملکت دیگری شده‌ایم. مثلاً در جوانی خیلی به کاشان می‌رفتم و به لحاظ بافت معماری با این شهر ارتباط عاطفی داشتم. گاهی احساس می‌کردم کاشان بخشی از خاک ایران نیست. این‌ها همه برایم تأثیرگذار بود. برای نقش ترکان خاتون خیلی‌ها را تست کردیم. وقتی حسین میرکیانی افسانه بایگان را دید که آن موقع بیست‌ساله بود، حاضر نبود لباس ترکان خاتون را به او بدهد. من و اکبر عالمی گفتیم باید خیلی کار کنی. اعلام آمادگی کرد.
نام خانم بایگان در عنوانبندی سریال به عنوان منشی صحنه هم آمده است.
بله. اصغر هاشمی منشی صحنه بود. خانم بایگان جوان بود اما توانایی خوبی داشت و به همین دلیل نمی‌خواستم زیاد از مقابل چشم خودم دور باشد. بنابراین یکی از شرط‌هایی که با پدرش و خودش گذاشتم این بود که تمام مدت باید با سریال باشد. از آقای هاشمی خواهش کردم زمانی که این خانم کار ندارد، به عنوان دستیارش حضور داشته باشد. بعدتر وقتی که لازم شد آقای هاشمی به عنوان دستیار کارگردان کنارم باشد، خانم بایگان منشی صحنه شد.
در تیتراژ نام آقای کیهان رهگذار و آقای اصغر هاشمی به عنوان کارگردان میآید.
به این نتیجه رسیدیم که به جای این‌که بنویسیم دستیاران کارگردان، بنویسیم کارگردانی؛ یعنی گروه کارگردانی. مثل این‌که به جای سیاهی‌لشکر، بگوییم هنرور. علی ژکان، اصغر هاشمی و کیهان رهگذار بودند که رهگذار از اول تا آخر مشاورم بود.
جالب این است که بعداً آقای رهگذار خودش سریال تاریخی ساخت.
به هر سه قول داده بودم که بعد از سریال در انجام کاری کنارشان باشم. اولین کار را آقای ژکان مادیان را با همان عوامل سربداران ساخت که همراهش بودم. بعد هم در سریال روزهای انتظار آقای هاشمی را همراهی کردم و همین طور در بوعلی سینا آقای رهگذار را. هر دو پسرم هم در این سریال بازی کردند. خودم هم تمرین‌شان می‌دادم.
تمام بخش نویسندگی را به آقای رهگذار واگذار کردید؟
بله. ایده‌ها را می‌دادم، ایشان می‌نوشتند. متن کاملاً مربوط به ایشان است و لاغیر. سؤالی پرسیدید که بی‌جواب ماند. گفتید این دو بازیگر بودند که توجه‌ها را جلب کردند. اما به نظرم چیزی که مجموعه را جالب کرد، عوامل متعددی بودند از جمله موسیقی، ریتم و طراحی صحنه. تماشاگران فضاهایی می‌دیدند که قبلاً حداقل در سینمای ایران ندیده بودند. آن موقع آقای پرتوی تهیه‌کننده بود. با آقای رهگذار قرار گذاشتیم که اپیزودی پانزده تومان سناریو را بنویسد. آقای پرتوی و رهگذار به اتاق مدیریت رفتند و وقتی برگشتند دیدم قرارداد آقای رهگذار ده یا یازده تومان شده است. گفتم مثل این‌که قرارمان غیر از این بود. آقای رهگذار گفت مهم نیست. از آقای پرتوی پرسیدم چرا این قرارداد این طوری شده؟ گفت صحبت‌های‌مان را کرده‌ایم. گفتم پس حالا که این طور است قرارداد باید شانزده تومان بشود. کلی حرف زدیم و بالأخره به همان پانزده تومان راضی شد. گفتم آقای پرتوی باید این را بگویم که من سناریویی را نمی‌سازم که قراردادش ده تومان باشد. ما همه‌ی عمرمان را گذاشته‌ایم که مسائل فرهنگی شکل بگیرد. سناریو قیمت ندارد.
باید برای خوانندههای جوان توضیح دهیم که منظور از پانزده تومان، پانزده هزار تومان است نه پانزده میلیون تومان!
بله، همین طور است. همین موضوع هم باعث شد که آقای پرتوی نتواند تهیه‌کننده شود و آخرش مجبور شدم خودم تهیه‌کننده‌ی کار شوم.
به مثلث قاضی شارح و شیخ حسن جوری و فاطمه اشاره کردید، همین طور در مصاحبه‌ی قبلی به نقش تعزیه. آیا به این شکل میتوان برداشت کرد که سریال نوعی تعزیه است؟
بله.
یعنی تقابل خاندان سلطنت و انقلابیها با این دیدگاه ساخته شد؟
بله. کانسپتش این بود. میزانسن‌های تعزیه هم خیلی داشتیم. مثل بعد از فتح باشتین که همه نشسته بودند و می‌خواستند انتخاب کنند.
در گفتوگوی قبلی گفتید که «آن قدر که در این مملکت از هیچکاک و فورد صحبت هست، از الیا کازان نیست. نمیخواهم بگویم کدام خوب است یا بد، اما با سلیقه‌ی من جور نیست.» هنوز هم این طور فکر میکنید؟
این حرفم کمی سوءتفاهم ایجاد کرد و حتی آقای امیر نادری هم کمی با من در این مورد درگیر شد. بحثم ساختار سینمایی نبود. در این‌که هم هیچکاک و هم فورد استادان مسلم سینما هستند، شکی نیست. حداقل من که به نور و فضا حساسیت دارم، نمی‌توانم بگویم آن‌ها معمولی هستند. بحثم این بود که سینمای ما باید کمی به مسائل اجتماعی گرایش پیدا کند. از سینمای نئورئالیستی ایتالیا و الیا کازان صحبت کردم. وقتی کارهای کازان را می‌بینید، می‌توانید با آن هم‌ذات‌پنداری کنید با وجود این‌که مربوط به کشور ما نیست. اما در آن انسان اجتماعی خیلی مشخص است. مسأله‌ی من نگاه اجتماعی به جامعه و مسائل بود. به طور کل مشخصه‌ی اصلی سینما که کسی مثل من را جذب می‌کند، این است که تجلی فردیتی است که شکل اجتماعی دارد. می‌دانید که یکی از مشخصاتم این است که از ساختن فیلم لذت می‌برم. وقتی تمام می‌شود دیگر کاری به کارش ندارم. حتی از بعضی فیلم‌ها نسخه‌ای هم ندارم. چون وقتی تمام می‌شود، به نظرم من هم با آن تمام می‌شوم. اگر بخواهم زنده شوم، باید دوباره کار جدیدی انجام دهم. اگر بگوییم سینما تنها هنری است که مولود مدرنیته است، دو مشخصه در مدرنیته هست که یکی از آن‌ها فردیت است. آدم‌ها به دلیل فردیت‌شان معنا پیدا می‌کنند که شکل بیرونی این موضوع می‌شود تخصص؛ دیگر پسر فلانی است و مال فلان خانواده است، منتفی است.
صحبتی که در مورد فورد و هیچکاک کردید، ادامه‌ی تفکر مدیریتتان در وزارت ارشاد است؟ یعنی میخواستید با این اظهار نظر به فیلمسازان خط بدهید؟ چون چند ماه بعد از این اظهار نظر شما، در انجمن سینمای جوان آقای انوار هم به فیلمسازان توصیه کرد فورد و اسپیلبرگ را فراموش کنید و به سینمای خودتان بپردازید.
می‌خواستم توجه سینما را از سوپراستار به مسائل اجتماعی منعطف کنم؛ یعنی به جای این‌که فکر کنید فیلم باید سوپراستار داشته باشد، فکر کنید که فیلم می‌تواند یک موضوع اجتماعی داشته باشد. این در سربداران هم اتفاق افتاد.
سریالی بدون سوپراستار...
...بله. اما شخصیت دارد. مثلاً خانمی عکس طغای را گرفت تا با آن قالی ببافد؛ یعنی به این شکل تأثیرگذار بود. به عنوان یک شخصیت. اکثر آدم‌های این سریال شخصیت بودند نه تیپ. در حقیقت حرفم این بود که از تیپ‌سازی به شخصیت‌سازی برسیم.
در آن زمان نگران بودید که سینمای ایران دوباره به طرف سوپراستارها برود؟
دقیقاً این نگرانی را داشتم. می‌خواستم این طور نباشد که بگویند برویم فیلم فلانی را ببینیم. این طوری باشد که بگویند برویم مثلاً سربداران ببینیم که در آن سوسن تسلیمی و مینو ابریشمی و علی نصیریان هم هستند.
اما با تمام کوششهای شما و همفکرانتان، به هر حال در دهه‌ی هفتاد، سوپراستارها به سینمای ایران برگشتند.
دلیلش این بود که موضوع‌ها کانالیزه شدند. خیلی از فیلم‌ها، کپی فیلم‌های قبل از انقلاب است. چون قرار نیست دیگر موضوعی مطرح شود که مسأله‌دار باشد.
سیاستهای بازدارنده‌ی فارابی و ارشاد باعث این اتفاق نشد؟
ن به سیاست کل قضایا برمی‌گردد. قبول دارید که سینما آینه‌ی کل جامعه است؟
بستگی به سینمایش هم دارد.
نه، بستگی ندارد. در جهان هر سینمایی را بگویید، آینه‌ی آن جامعه است. بنابراین وقتی فرهنگ جامعه در اقتصادش شناور شود، مثل امروز، طبیعتاً در سینما هم بازتاب پیدا می‌کند. زمانی فیلمی مثل اجارهنشینها ساخته می‌شود و اتفاقاً پرفروش می‌شود. همان کارگردان هامون را هم می‌سازد. کسی هم فکر نمی‌کرد پرفروش شود چون عناصر پرفروش شدن را نداشت اما با توجه روبه‌رو شد. انتخاب بازیگرهایش اصلاً بر این مبنا نبود که شناخته شده باشند. غیر از عزت‌الله انتظامی کسی شناخته شده نبود. خسرو شکیبایی هم هنوز چهره نشده بود. خانم بیتا فرهی تازه اولین کارش را بازی می‌کرد و بقیه. چه می‌شود که این فیلم می‌تواند توجه را جلب کند؟ این سینماست که توجه را جلب می‌کند. بعد از این فیلم است که شکیبایی تبدیل به سوپراستار می‌شود. اما بعد از آن دوباره با او تیپ‌سازی می‌کنید. از فیلم عروس نگاه دوربین به طرف سوپراستار رفت. لنز و زاویه‌ی دوربین نشان داد که قرار است سینمای ایران به این سمت برود. اولین تلنگر از همین‌جا خورده می‌شود.
این که میگویید سینمای دهه‌ی هفتاد به بعد و ستارهسالاری کانالیزه شده یعنی چه؟
وقتی سناریوها به یک سری موضوع خاص محدود می‌شوند و گرایش از موضوعات اجتماعی دور می‌شود، طبیعتاً این اتفاق می‌افتد. فیلمی مثل جدایی نادر از سیمین به آن معنا سوپراستار ندارد. بازیگران کسانی نیستند که همه بشناسند. اما موضوع دارد. هدف این است. اگر بخواهید سینمای فرهادی یا کیارستمی را با بقیه مقایسه کنید، به کدام طرف می‌روید؟ به طرف کارهای نئورئالیستی می‌روید.
اگر انتخاب ما باشد بله ولی انتخاب تماشاگران با توجه به نیازهایشان این نیست.
من می‌گویم آن سینمایی که از آن حرف می‌زدیم این بود. سینمایی که بر مبنای موضوع، شخصیت‌ها انتخاب شوند نه این‌که بر اساس شخصیت‌ها فیلم بسازیم.
قبول، اما چرا فرو ریخت؟
چون کانالیزه شد. سینمای کارگردان، شد سینمای تهیه‌کننده. آن هم نه به معنای حرفه‌ای. به معنای کسی که پولی می‌گذارد تا سودی ببرد.
دورانی موسوم به دوران سازندگی در زمان آقای هاشمی را در شکلگیری چنین سینمایی مؤثر میدانید؟
فرض کنید بگویم نه. اما مگر می‌شود منکرش شد؟ همان طور که گفتم سینما آینه‌ی جامعه است. وقتی فضا شناور می‌شود، آن هم شناور می‌شود.
پس تأثیر داشت؟
نمی‌شود که نداشته باشد. می‌بینیم که بعد از سال 76 دوباره یک سری فیلم آمد که نگاهش دوباره همان نگاه قبلی بود. درست است؟
بله. فیلمهای دختروپسری فراوان شد، هر کسی میتوانست با نادیده گرفتن قواعد خدشهناپذیر قبلی فیلم بسازد.
از لحاظ موضوعی فیلم‌هایی که بعد از 76 ساخته شدند، چندتای‌شان جدید بودند؟ دوباره موضوعاتی داشتند که هم تماشاچی را جذب کردند و هم نگاه دوربین به سمت مسائل اجتماعی رفت.
به سریال برگردیم. یاد کنیم از کسانی که در این سریال کار کردند و حالا دیگر نیستند؛ مثل آقای عطاءلله زاهد. خاطراتی از آنها دارید؟
ایشان معلم تئاترم بودند. یک‌جورهایی برایم حالت مرید و مرادی داشتند. طبیعی است که حضورش را در فیلم داشته باشم. بعد از سربداران هم فیلم کوتاهی ساختم که در آن هم از حضور ایشان بهره بردم. حضورشان به من انرژی می‌داد. از همه چیز مهم‌تر بود. دلم می‌خواست هر طور شده باشد.
سر سریال پیشنهادی هم داشت؟
نه. نوع سریال طوری بود که همه فکر می‌کردند بتوانند نظر بدهند اما بعداً می‌دیدند که خیلی متفاوت است و اصلاً فرقی نمی‌کند نظری بدهند یا نه.
غیر از آقای زاهد، از آقای بهجتمحمدی، جمشید لایق، رضا کرمرضایی و بقیه چه خاطراتی دارید؟
همین طور کسانی مثل آقای جهانگیر صمیمی‌فرد. خاطرات واقعاً بسیارند. کدام را بگویم!
چند خاطره‌ی جذاب را تعریف کنید؛ مثلاً از آقای بهجتمحمدی.
بهجت یک آدم استثنایی بود. نقشی که بازی می‌کرد برایش بسیار بااهمیت بود. ماجراهای جنبی هم نداشت. وقتی تمرین می‌کردیم گفت خیلی خوش‌حالم که داریم با هم کار می‌کنیم. چون تو چیزهایی داری که باعث می‌شود دیگر نگران نباشم. اگر جایی نوع دیگری باشم می‌دانم که تو حواست جمع است. آن قدر به کارش اهمیت می‌داد که با آن لباس‌ها جایی نمی‌نشست تا خراب نشوند. آدم خیلی خاصی بود. به همین دلیل به‌راحتی با همه ارتباط برقرار می‌کرد.
گریمش هم پنجشش ساعت طول میکشید، درست است؟
ساعت هفت صبح می‌نشست تا دوازده.
آقای کرمرضایی چهطور؟
ایشان هم که استاد بودند و وقتی می‌آمدند سر صحنه، فقط می‌گفتم منت گذاشتید که آمدید؛ اصلاً خجالت می‌کشم که برای یک صحنه بیایید. اما خودش هم خیلی راضی بود. خوش‌بختانه هیچ کس نبود که از کارش ناراضی باشد.
بازتاب سریال نزد شخصیتهای ردهبالای نظام چهطور بود؟
علامت سؤال! یعنی اغلب خوش‌شان آمده بود اما نمی‌دانستند باید خوش‌شان بیاید یا نه. در این میان یک مورد خاص را آقای بروجردی، داماد امام، گفت. گفتند عید بود، سر سفره‌ی ناهار نشسته بودیم، خودم دیدم که امام دعایت کرد و گفت این مشکل هم برطرف شد؛ یعنی خیلی نگران بودند که سینما چه می‌شود. چون قرار بود دیگر نشود کار اساسی انجام شود. اما یک‌دفعه کاری می‌آید که به نظر خیلی حرفه‌ای است.
در بین دولتیها چه بازتابی داشت؟
آقای خاتمی (وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی) خودشان گفتند که نگران چیزهایی بودند که اتفاقی افتاد و نگرانی‌شان برطرف شد.
چه اتفاقی؟
صحنه‌ای داشتیم که شیخ راجی (حسین محجوب) و شیخ حسن با هم بحث می‌کنند. شیخ راجی حرف‌های انقلابی می‌زند و می‌گوید دعا کردن و این کارها را ول کنید و این حرف‌ها. شیخ حسن خیلی آرام جوابش را می‌دهد و می‌گوید کسی که این تقسیم‌بندی را می‌کند، نه انقلابی فکر می‌کند و نه به مردم. آن صحنه، صحنه‌ی خاصی بود. با کیهان خیلی بحث کردیم تا این صحنه درآمد.
مورد دیگری به خاطرتان نمیآید؟
چرا. نخست‌وزیر بعد از صحنه‌ی تخت روان و اسب سپید، زنگ زد و گفت خیلی نگران بودم ولی تبریک می‌گویم به خاطر این‌که کاری کردی که برای همیشه بماند. چون از چیزی حرف می‌زند که همه‌اش علامت سؤال است. ولی این علامت سؤال کمی ملموس و واقعی شد.
فکر میکنید چرا این قدر سیاستگذاران و دیگر شخصیتها، نگران این سریال بودند؟
نمی‌شود جواب داد. اما واضح است که وقتی چیزی مثل آب جوی، در جریان است، هر چه‌قدر هم که کثیف باشد، باز هم شکل آب را دارد. ولی وقتی زلال‌ترین آب را در یک استخر بگذارید، وقتی مدتی بماند، تبدیل به منجلاب می‌شود. وقتی جریان شدت پیدا می‌کند، همه نگران می‌شوند. مثلاً چرا نمی‌توانستم مسئول باقی بمانم و بیش‌تر از یک سال و سه ماه دوام نیاوردم؟ چون نمی‌خواستم جا بیفتم. یادم هست افسانه‌ی شهر لاجوردی را می‌ساختم. در عالی‌قاپو بالای پشت‌بام، مسئول شهرداری اصفهان آمد سر صحنه؛ گفت من شهردار اصفهانم ولی هیچ‌وقت از این زاویه این‌جا را ندیده‌ام. گفتم مگر شما حاضر بودید از این پله‌ها بالا بیایید! وقتی بپذیری که بشینی، می‌شود قضیه‌ی همان آب استخر. خیلی هم که درست باشی، بعد از مدتی عادت می‌کنی. بعد مجبوری به خاطر حفظ موقعیت شروع به توجیه کنی.
یعنی سیاسیون نگران سمتوسوی این جریان تازه بودند؟
بله. چون نمی‌دانستند مثلاً امشب قاضی شارح قرار است چه کار کند. حتی سر صدابرداری هم یادم هست که آدم‌ها وقتی قاضی شارح راجع به قضاوت حرف می‌زد واکنش نشان می‌دادند.
حتی صدابردارها؟
وقتی در سالن میکس می‌کردیم، یک‌دفعه با حرف‌های قاضی شارح جا می‌خوردند. نمی‌توانستند باور کنند به این راحتی در مورد این موضوعات صحبت می‌شود.
چرا؟ مگر چه فضایی حاکم بود؟
نمی‌دانم چه فکری می‌کردند. شاید تداعی معانی خیلی چیزها برای‌شان بود. تاب نمی‌آوردند که گفته شود: «مردم! مردم! شما چه کرده‌اید برای مردم؟ جز این‌که آن‌ها را به کشتار داده‌اید و سیراب کرده‌اید از خون آنان تاریخ را. این تشنه‌ی سیراب نشدنی را.» این را نمی‌توانستند هضم کنند؛ یعنی فکر می‌کردند اصلاً یعنی چه؟
آن سالها فیلمبرداران شاخصی مانند مهرداد فخیمی، نعمت حقیقی و هوشنگ بهارلو را داشتیم که خیلی مطرح بودند. چهطور شد از آقای محمد زرفام استفاده کردید که البته در کارش بسیار حرفهای بود؟
جریان فیلم‌برداری ما خیلی بامزه است. از مسئول آپارات وزارت ارشاد خواستم روزی دو فیلم بگذارند ببینم تا شناخت سینمایی به دست بیاورم. یکی از فیلم‌هایی که خیلی دلم می‌خواست ببینم شطرنج باد بود. خود فیلم که جای خود دارد اما فیلم‌برداری‌اش برایم حیرت‌آور بود. مخصوصاً پلان آخر که خودم یکی‌دو بار دیدم تا کشف کنم جایی که دوربین بیرون کشیده می‌شود و می‌چرخد. چنین حرکتی در سربداران هم داشتیم. با آقای بهارلو صحبت کردم که آن موقع مشغول کار آقای حاتمی بود. می‌دانید که هزاردستان دو مقطع داشت. آن موقع در لاله‌زار کار می‌کردند؛ در خانه‌ای که شطرنج باد را گرفته بودند. آقای بهارلو گفت خودم نمی‌توانم کار را بر عهده بگیرم اما کسی را معرفی می‌کنم که فیلم‌بردار شطرنج باد است و می‌توانی مطمئن باشی که کار فوق‌العاده‌ای می‌شود. آقای فرخ مجیدی بودند که قبلاً قرار بود با هم فیلمی کار کنیم که نشد. با آقای مجیدی سربداران را شروع کردیم و شاید ده دقیقه گرفتیم. ولی به دلیل سلیقه‌مان در فیلم‌برداری و نحوه‌ی اجرا با هم اختلاف نظر داشتیم. ضمناً اختلافات دیگری با بازیگران پیدا کردند که مجبور شدیم سریال را متوقف کنیم و یک سری آدم‌ها را عوض کنیم. تلویزیون نمایشی از فیلم اوکی مستر گذاشت و من خیلی خوشم آمد. گفتند فیلم‌بردارش آقای زرفام است. وقتی آقای زرفام آمد، گفتم ببین می‌خواهی فیلم بسازی یا ثابت کنی من کارم را بلد نیستم و... با من دست داد و گفت نه می‌خواهم فیلم بسازیم. همین. رفتیم ساختیم. آدم خیلی باشخصیتی بود و کارش را هم خوب بلد بود. در قصر طغای 270 چراغ از کوچک تا بزرگ داشتیم. چون هر ستونی باید نورپردازی خودش را می‌داشت.
کل دارایی چراغهای نورپردازی در سینمای ایران را برده بودید!
اصلاً باورنکردنی بود. آقای نصیریان اولین مخالف دکور بود. به او گفتم اگر کارگردان نباشم، معمار هستم. کارم هم تئوری نیست اجرایی و عملی است. اگر دکور را ساختم و درنیامد، با تو دست می‌دهم که بازی نکنی. وقتی در قصر طغای تمرین کردیم، گفتم الوعده وفا! حالا نظرت چیست؟ گفت کاری کرده‌ای که من باید خودم را بکشم تا دیده شوم! ژاپنی‌ها فکر نمی‌کردند این دکور است. یک مصاحبه در تلویزیون بود که با آقای نصیریان و تارخ بودیم، گفتند چه‌طور از این قصرها نگهداری کرده‌اید، گفتم این‌ها دکور است. وسط کار گفتند ما می‌خواهیم ادامه‌ی مصاحبه را آن‌جا بگیریم. به آقای نصیریان هم گفتند عین قاضی شارح از این پله‌ها بیا و همان دیالوگ را بگو، چون فیلم را در ژاپن نمایش داده بودند؛ یعنی باور نمی‌کردند که این دکور است. یکی از دلایلش نوع نورپردازی بود.
طراحی نورها با آقای زرفام بود؟
بله، ولی راجع به تئوری معماری جلسه‌ای گذاشتیم و مفصل صحبت کردیم. گفتم یکی از معماران پایه‌گذار معماری مدرن لوکوربوزیه است. او در تعریف معماری می‌گوید معماری عبارت است از ایجاد سایه‌روشن در فضا. گفتم می‌خواهیم این سایه‌روشن را در نگاتیو ایجاد کنیم. در مصاحبه‌ای گفتم که باور ندارم اگر معماری نخوانده بودم می‌توانستم سربداران را بسازم. هنوز هم باور ندارم که کسی بخواهد فیلم تاریخی بسازد و معماری را نشناسد، چون معماری است که به تو می‌گوید ریتم آن زمان چه بوده.
اتودهای معماری لوکیشنها را خودتان زدید و به آقای خورشیدی دادید که اجرا کند؟
نه، با آقای خورشیدی صحبت کردیم و ایده‌ها را هماهنگ می‌کردیم. ایشان طراحی می‌کردند، من می‌دیدم، تصویب می‌کردیم و اجرا می‌شد. آقای خورشیدی را از طریق کارهای‌شان با آقای سمندریان می‌شناختم، اولین کار تصویری‌شان را با هم انجام دادیم و پیش از شروع گفته بودم طراح صحنه و طراح لباس جدا باشد.
چند دست لباس برای سریال آماده کردید؟
خیلی زیاد. واقعاً نمی‌توانم بگویم.
همه کار آقای ایرج رامینفر بود؟
جاهای خاصی هم کار آقای خورشیدی بود.
تیتراژ سریال کار کیست؟
آقای عالمی. خیلی هم زحمت کشید. همین طوری صحبت می‌کردیم که گفتم خیلی دلم می‌خواهد چهره‌ها سنگواره شوند. گفت موسیقی‌اش را بده. بعد از این‌که موسیقی را دادیم، چند ماه در لابراتوار وقت گذاشت تا چهره‌ها را بسازد. وقتی نتیجه‌ی کار را دیدم، اشکم سرازیر شد. به خاطر همین است که می‌گویم عناصری بود که باعث جذب تماشاچی شد. خدا رحمت کند آقای بهرام ری‌پور را. شب اولی که سریال نمایش داده شد، صبح به آقای انوار در معاونت سینمایی می‌گوید به بقیه‌ی سریال‌ها کاری ندارم، آن صحنه‌ای که قبل از تیتراژ آمد (صحنه‌ای که ارابه را می‌کشیدند) نشان داد که سینما یعنی چه. اگر سینمای ایران به این سمت برود خیلی چیزها را به دست می‌آوریم. آدم اگر معماری بشناسد، می‌تواند با لنز تله چنین فضایی را ایجاد کند. حداقل من اگر نمی‌شناختم نمی‌توانستم.
لوگوی سریال کار آقای حقیقی است؟
نه، کار آقای خورشیدی است.
صدای همه بازیگران را دوبله کردید؟
همه را.
سر صحنه صدای شاهد گرفتید؟
بله، ولی به خاطر صداهای اطراف قابل‌استفاده نبود. ضمناً دوربین‌مان هم معضلاتی داشت. اما با آقای علی کسمایی صحبت کردیم که خود هنرپیشه‌ها برای خودشان حرف بزنند. من جای مؤذن مسجد جامع سبزوار صحبت کردم، آقای پرویز بهرامی هم جای من صحبت کرد.
از زمانی زمان تولید سربداران تا الان که سریالهای مختلفی از تلویزیون پخش میشود، وضعیت سریالسازی در ایران را چهگونه ارزیابی میکنید؟
از لحاظ تکنیک خیلی پیش رفته است، اما از لحاظ موضوع اصلاً.
سریال برگزیدهتان چیست؟
سریالی که خوشم بیاید و بتوانم با آن ارتباط برقرار کنم چندتایی دیده‌ام، اما یکی که بیش‌تر به یاد می‌آورم سلطان و شبان به روایت احمد آقالو بود. غیر از آن کار آقای علی حاتمی که هم‌زمان با ما پخش می‌شد و فوق‌العاده بود. اصلاً بیایید هزاردستان را جدا کنیم. سریال پس از باران و شب دهم را هم خیلی دوست داشتم.
سریال امام علیع چهطور؟
ساختار خوبی داشت اما به لحاظ موضوع نتوانستم خیلی با آن ارتباط برقرار کنم. شاید یکی از دلایلش این است که زیاد دوست ندارم وارد موضوعات مربوط به ائمه و هم‌چنین اسطوره‌ها شوم. به نظرم به شکل واقعی سینما درنمی‌آید. نمی‌توانم هضمش کنم. مخصوصاً وقتی می‌بینم که یک شخصیت منفی است که جذابش می‌کند.
اما فیلمها و سریالهای معروف با شخصیتهای منفیشان بیشتر به یاد میآیند.
منظورم این نیست. بیش‌تر از این جهت می‌گویم که وقتی چیزی را می‌دانیم، چرا باید تصویر شود؟ یعنی نمی‌دانم کانسپت چیست. خیلی صحبت کردند که راجع به دکتر شریعتی فیلم بسازم اما قبول نکردم. چون شخصیت‌هایی هستند که باید تاریخ از آن‌ها بگذرد. ضمناً آدم‌ها آن قدر از آن‌ها تصویر دارند که نمی‌دانی کدام را نشان دهی. بهتر است آدم از زمان‌شان فیلم بسازد تا بتواند فضا را بررسی کند. وقتی وارد چیزی می‌شوی که حریم داری، در نمایش با معضل روبه‌رو می‌شوی.
یعنی اصولاً به تاریخ و واقعیات مقید نیستید و دوست دارید تخیل را دخالت دهید؟
اولاً به تعداد آدم‌ها تاریخ وجود دارد؛ مثلاً همین تاریخ سی‌وچندساله‌ی اخیر. چند نگاه و دیدگاه وجود دارد. یک‌وقت‌هایی سر کلاس تاریخ درس می‌دهی، می‌توانی کدهایی بیاوری اما در سینما نمی‌توانی این کار را بکنی. وقتی کوبریک اسپارتاکوس یا ویلیام وایلر بنحور را می‌سازد، مقطع تاریخی است اما کانسپتش را می‌داند. بنحور چند سال بعد از جریان اسراییل ساخته می‌شود؟ در مهم‌ترین صحنه‌اش که ارابه‌رانی است، قبل از شروع مسابقه ستاره‌ی داود را می‌گذارد کف دستش و می‌گوید پیروز می‌شویم.
که امام علیع نداشت؟
واقعاً کانسپتش چیست؟ محمد رسولاللهص مصطفی عقاد کانسپت کاملاً مشخصی داشت. تازه گروه‌های مذهبی شروع شدند که چریک هستند و سوسیالیستی فکر می‌کنند. این‌ها فیلمی می‌سازند که بگویند اسلام نه‌تنها با سرمایه‌داری مخالف نیست که موافق هم هست. به همین دلیل جذاب‌ترین چهره‌اش ابوسفیان می‌شود. امن‌ترین خانه هم خانه‌ی خدا و خانه‌ی ابوسفیان می‌شود، چون حامیان جریان سازنده‌ی فیلم با عربستان ارتباط اقتصادی و سیاسی دارند.
این نگاه جدیدی است که فیلم عقاد جادهصافکن نظام سرمایهداری در دوره‌ی تفکر چپ و چریکی است.
نه، منظورم این است که می‌گویند اسلام دارد تحریف می‌شود، اما نمونه‌های اصیل را با الگوهای جهت‌دار عوض می‌کنند. چرا دکتر شریعتی از ابوذر حرف می‌زند؟ چون می‌خواهد الگویی ضدسرمایه‌داری بنا کند. اما فیلم عقاد پیام می‌دهد درست است که اسلام از مستضعفان حمایت می‌کند، اما با سرمایه‌داری هم مشکلی ندارد.
عقاد عمر مختار را هم دارد که ضداستثمار است.
درست است اما همیشه بحث استثمار مطرح نیست. شاید از لحاظ سینمایی عمر مختار جالب‌تر هم باشد، اما حرفم این است که فیلم کانسپت مشخصی دارد و کاری را می‌کند که جمال عبدالناصر می‌کند.
تناقضی اینجا وجود دارد. وقتی کانسپت فیلم عقاد سازگاری سرمایهداری با جهان اسلام است، یادمان نرود که سرمایه گذار بخشی از این فیلم حافظ اسد است؛ یعنی با کمک یک بعثی با گرایشهای سوسیالیستی ساخته شده است. همین طور سرمایهگذار عمر مختار که معمر قذافی است.
این که مشخص است، اما آن اولی را خیلی باور ندارم.
اگر امروز فیلمنامه‌ی سربداران را به معاونت سینمایی بدهید، احتمال اینکه اجازه‌ی ساخت بگیرد چهقدر است؟
(سكوت)!
سکوت میکنید!
این را نمی‌گویم ولی سناریوی دیگری داشتم به نام «خرقه‌پوشان عشق». وقتی دادم، گفتند چون خیلی به تو علاقه داریم کاری نمی‌کنیم که مشکلی برایت پیش بیاید اما ندید بگیر. جواب‌تان را گرفتید؟!
چهطور است که در دهه‌ی شصت میشد سربداران ساخت ولی در دهه‌ی نود نمیشود؟
همان طور که توضیح دادم آن موقع آدم‌ها جا نیفتاده بودند. سربداران می‌توانست به آن فضا شکل بدهد. اما بعدها جا افتادند. وقتی شما پشت این میز نشسته‌اید و برای‌تان مقام و اعتبار آورده، حاضرید کاری کنید که از دستش بدهید؟
بستگی دارد که در ازایش چه بگیرم؛ یعنی میگویید سربداران از دستشان در رفته؟
نه، می‌گویم هنوز جا نیفتاده بودند. اصلاً کسی نبود. خود من تصمیم می‌گرفتم. وقتی می‌گفتند چنگیز وثوقی نباشد می‌گفتم من هم اصلاً فیلم نمی‌سازم. هنوز آن قدر ریشه نکرده بودند که مقاومت کنند و مخالفت‌شان را به کرسی بنشانند. کمی بعدش که اندکی جای پای‌شان محکم‌تر شد، حاصلش شد نگاتیوهای نابودشده‌ی آقای افخمی.
نکتهای که به آن اشاره میکنید مفهومش این است که ساخت این سریال در آن سالها قائم به ذات افراد بود. فکر میکنید اگر الان این فیلمنامه را کسی مثل آقای سلحشور که خودی محسوب میشود برای تلویزیون ببرد به او اجازه میدهند؟
مثال‌تان مع‌الفارق است. سناریوی سربداران شی نیست، محصول یک تفکر است. قرار هم نیست این دوستان چنین فیلم‌نامه‌ای برای تلویزیون ببرند. فیلم‌نامه هرچه باشد وقتی جلوی دوربین می‌رود به زبان تصویر ترجمه می‌شود و رد و نشان سازنده‌اش را خواهد داشت. اگر فیلم‌نامه‌ای را آن آقایان به دست بگیرند، به‌سرعت تبدیل می‌شود به فیلم‌نامه‌ای که دیگر موضوع بحث شما نیست.
غرضم این است که نزدیک بودن شما به حاکمیت و قدرتتان باعث شد که بتوانید این سریال را بسازید، درست است؟
اشتباه می‌کنید. نه قدرت بود نه نزدیک بودن. آن موقع هنوز حاکمیت نمی‌دانست چه اتفاقی باید بیفتد. درست از همان زمانی که فهمید، راه دیگری در پیش گرفت. حتی دوبله‌ی سربداران را عوض کردند و جملات عرفانی را از آن درآوردند. آن موقع جنگ بود و هر روز اتفاقی می‌افتاد. یک دفعه یک جلسه‌ی دولتی را منفجر می‌کردند، روز بعد چهره‌ی شاخصی مقابل خانه‌اش ترور می‌شد. کسی به فکر این حرف‌ها نبود.
پس بحث خودی و غیرخودی نبود؟
نه، سینماگر نداشتند. تنها سینماگرشان محمدعلی نجفی بود.
الان چهطور؟ خودی و غیرخودی وجود دارد؟
الان که قبل از این‌که در سینما باشد، در اقتصاد و جامعه و سیاست هست. باز هم می‌گویم، سینما آینه‌ی جامعه است. این فرمول را بدانید که اگر سینمای مملکتی درست شد، هم فرهنگش درست می‌شود و هم جامعه. این فرمول ردخور ندارد. مثل وقتی که ایتالیا و فرانسه آن سینما را داشتند خیلی متفاوت بودند.
اگر الان امکان ساخت این سریال بود، چه قسمتهایی را تغییر میدادید؟
حتماً سناریوی دیگری می‌نوشتم. همان قدر که این سناریو با نمایش‌نامه‌ی سربداران تفاوت دارد، نسخه‌ی جدید هم با سریال دهه‌ی شصت متفاوت می‌بود. تئاتر سربداران یک شب اجرا شد، حسینیه را برهم زدند و مرا هم محکوم کردند که باعث بسته شدن حسینیه شدم. بسیار بسیار امیدوارم شرایطی پیش بیاید که «خداوند الموت» را بسازم. اگر ساختم، جواب‌تان در آن هست.
برای ثبت در تاریخ سینما میپرسم، بیشترین و کمترین دستمزدی که به بازیگران دادید چهقدر بود؟
بالاترین دستمزد مال آقای نصیریان و خانم تسلیمی بود که مبلغش ماهی پانزده هزار تومان بود.
 کار چند ماه طول کشید؟
از شهریور 1360 شروع شد و آخرین صحنه‌ای که گرفتیم سوم آبان 62 بود.
دستمزد خودتان چهقدر بود؟
یا پانزده هزار تومان یا زیر این مبلغ در ماه.
فیلمبردار؟
سقف‌مان پانزده هزار تومان بود. بقیه کم‌تر از این بودند.
بیشترین هزینه هم برای ساخت شهرک بود؟
بله.
خانم بایگان به عنوان تازهوارد یا نوستاره دستمزد کمتری داشتند؟
فکر می‌کنم ماهی دو یا سه هزار تومان دستمزدشان بود.
در مورد موسیقی سریال بگویید و این‌که چه‌طور شد با آقای فرهاد فخرالدینی کار کردید؟
گروه کامکارها و پشنگ را می‌شناختم و با آن‌ها دوست بودم. قبل از انقلاب فیلمی به نام الناس ساخته بودم که آن‌ها موسیقی‌اش را زنده اجرا کرده بودند. از طریق آن‌ها و آقای ژکان با آقای علیزاده آشنا شدم. با ایشان صحبت کردیم که موسیقی را بسازد و ایشان گفتند که آقای فخرالدینی را پیشنهاد می‌کنند. خودش برای‌مان وقت گرفت. پیش او رفتیم. کمی مأیوس بود اما انرژی من را که دید، آمد.ارتباط‌مان هم خیلی خوب بود؛ طوری که گفتنی نیست.
تم اصلی سریال را آقای فخرالدینی بهطور مستقل ساختند؟
سر صحنه می‌آمدند، مفصل صحبت می‌کردیم. گاهی می‌گفتند حست را بگو. گاهی می‌گفتند می‌توانی این قسمت موسیقی را با دهان بزنی؟ گاهی دخالت می‌کردم و می‌گفتم موزیسین نیستم اما حسم دستگاه نواست. یادم هست که یک قسمت از یک آهنگ مذهبی را برایش خواندم، او پشت پیانو نشست و همان‌جا موسیقی‌اش را کار کرد. بعد در صحنه‌ای که شیخ خلیفه را دار زدند، این تم استفاده شد. از این بده‌بستان‌ها زیاد بود.
 در مصاحبه‌ی قبلی که اردیبهشت 1363 انجام شد، چهقدر جوانروحتر بودید؟ حالوهوایتان چهقدر با الان که دوباره در همین اتاق در مورد سربداران حرف میزنیم فرق کرده؟
خیلی شارژ و امیدوار بودم و فکر می‌کردم می‌توانم تأثیرگذار باشم. اما حالا نه. هیچ چیزی برایم جذابیت خاصی ندارد. حتی انگیزه‌ی فیلم‌سازی ندارم. آخرین فیلمی که ساختم و هنوز آماده نشده و امیدوارم برای جشنواره آماده شود، همان بخش کوچک انگیزه را هم از من گرفت. تعبیری که خودم دارم این است که شاید ما نسل آنالوگ هستیم و نسل جدید نسل دیجیتال است. وقتی مطالعه می‌کنم می‌بینم این طور نیست. هنوز خیلی حرف و انرژی داریم که بخواهیم منتقل کنیم، ولی اصلاً جامعه شکل و شمایل دیگری دارد.
آن امیدواریها و انرژی که میگویید، در جریان کار افول کرد یا در اثر تأثیری که از تحولات اجتماعی گرفتید؟ به عبارت دیگر سینما انرژی و انگیزهتان را از بین برد یا جامعه؟
جامعه. هیچ ربطی به سینما ندارد. سینما می‌تواند انرژی بیش‌تری هم بدهد...
... که نداده است؟
زمانی که گزارش یک قتل را ساختم، بعد از جشنواره‌ی سال 1365 از یکی از کارگردان‌ها نظرش را در مورد فیلم پرسیدند، گفت راش‌ها را دوبله کرده‌اند، میکس کرده‌اند و گذاشته‌اند در سینما. اصلاً نمی‌توانست بفهمد ساختارشکنی چیست. اما منِ معمار می‌دانستم دیکانستراکتیو آرت یا هنر ساختارشکنانه چیست. وقتی لوحه صفورا را ساختم، عده‌ای می‌گفتند خیلی جرأت کردی و من فکر می‌کردم فیلمی که شخصیت‌هایش تابلوی نقاشی هستند، دیگر جرأت برای چه می‌خواهد. از همان اول تا الان، روش من مشخص است. مسأله‌ام این است که شرایط اجتماعی طوری است که اصلاً یک جور دیگر نگاه می‌کند؛ یعنی متر آن به پول تغییر کرده. وقتی آدم بااهمیتی هستی که پول داشته باشی. مهم هم نیست که کی هستی. تنها معیار ارزش الان پول است که تعیین‌کننده‌ی همه چیز است. این در همه جا به چشم می‌خورد، همه چیز هم آن قدر به پول مربوط شده که نمی‌شود به نیات آدم‌های موجه هم اعتماد کرد. قبل از انقلاب بود که وقتی دیدم دارد آفتاب می‌رود، کنار دوربین وضو گرفتم و نمازم را خواندم. یادم هست محمد تراب‌نیا دوربین را گرفت و همین طور پشت‌سرهم عکس می‌گرفت. بعد وقتی فیلم را در استودیو نقش جهان مونتاژ می‌کردیم، یک نفر صدایم کرد گفت یک آقایی می‌خواهد شما را ببیند. دیدم جوانی است. گفت علیرضا داودنژاد هستم. شنیده‌ام کارگردانی کنار دوربین نماز می‌خواند، سراغش را گرفتم، دیدم شما هستید، آمده‌ام شما را ببینم. برای من غیرعادی نبود. وقتی گفتم همسرم در جنگ اطهر بازی کند، همه حیرت‌زده بودند اما من فکر می‌کردم مگر قرار است چه اتفاقی بیفتد. لوکیشن هم خانه‌ی خودمان بود که این هم باعث تعجب دیگران شده بود. بعد می‌گفتند آدم‌های سینما خانواده‌شان را پشت صحنه هم نمی‌آورند بعد تو خانه‌ات را لوکیشن کرده‌ای؟ می‌گفتم مگر سینما چه خبر است؟ این یک جهان‌بینی و طرز تفکر است.
ممنون. بر قرار باشید و امیدوارم شرایطی پیش بیاید که «خداوند الموت» را بسازید.

سر صحنه‌ی سریال سربداران

برگه‌ی قردارد با عوامل سریال سربداران

2 لینک این مطلب

۱۲ شهريور ۱۳۹۴

آقای «خاص» نقد فیلم پر کشید و رفت

 

 



 

 

ایرج کریمی (۱۳۹۴ - ۱۳۳۲)، دوست و همکار نازنین‌مان؛ بهترین سینمایی‌نویس و منتقد فیلم، پر کشید و رفت. زود رفت، و ما - نویسندگان و خوانندگان مجله - در حسرت خواندن نوشته‌هایی دیگر از او بس متأثر و اندوهگینیم. او یک تئوریسین سینما و اعتبار نقد و تحلیل فیلم بود. با نوشته‌هایش، به‌ویژه مباحث تئوریکش، تأثیر بسیاری بر نویسندگان نسل بعد از خودش گذاشت. اثری از خودنمایی و فضل‌فروشی در نوشته‌های ژرف و اندیشمندانه‌ و در عین حال ساده و روانش نبود. او در نقدهایش، نه از یک فیلم که از یک جهان سخن می‌گفت؛ کشف می‌کرد و چیزی به اثر می‌افزود و زاویه‌ای جدید به نگاه‌مان می‌داد. چنان سخن می‌گفت، که می‌نوشت. در کلامش البته، طنز کافکایی‌اش غلظت بیش‌تری داشت. دشمن بطالت و عاشق زندگی بود. دو ماه آخر که در بیمارستان بستری و در قرنطینه بود، فیلم‌نامه‌ی فیلم بعدی‌اش را می‌نوشت؛ سرشار از امید و شور زندگی.

2 لینک این مطلب


صفحه اصلی  وبلاگ مسعود مهرابی نمایشگاه کتاب‌ها تماس

© Copyright 2004, Massoud Merabi. All rights reserved.
Powered by ASP-Rider PRO